روسیه و ایران: نفوذ اقتصادی در سوریه/تلاش دمشق برای درگیر کردن ایران و روسیه با یکدیگر (بخش دوم)

نویسنده: سنان حتاحت

میدل ایست نیوز: روسیه و ایران به حمایت خود از دولت اسد به عنوان ابزاری برای ترسیم کردن حوزه نفوذ خود استفاده و برای کسب اطمینان از منافع بلند مدت خود در سوریه تلاش می کنند. اما این رابطه پیچیده به طور فزاینده در زمینه فرصت های بازسازی و سرمایه گذاری به تنش کشیده می شود. دو عامل اصلی هم برای این اتفاق وجود دارد: اولی شیوه ای است که دولت سوریه روند بهبود اقتصادی و فرآیند قراردادها را مدیریت می کند؛ دومی، مقاومت شرکت ها در بخش های خصوصی روسیه و ایران در برابر سرمایه گذاری در اقتصاد سوریه به دلیل مخاطرات امنیتی و مالی احتمالی است. قرارداد اخیر استخراج فسفات نشان می دهد که چگونه تنش ها بین روسیه و ایران در حال افزایش است. دولت های سوریه و ایران در ژانویه 2017 یادداشت تفاهمی امضا کرد که حق استخراج فسفات از معدن شرقیه در نزدیکی پالمیرا را شامل می شد. اما 6 ماه بعد دولت سوریه با «استرویترنسگاز» که یک شرکت خصوصی روسی است، قراردادی انحصاری برای استخراج و فروش 2،2 میلیون تن فسفات به مدت 50 سال از همان معدن با تخصیص 30 درصد درآمد به دولت دمشق بست. تمایل فزاینده ای به تبدیل توافقنامه های اولیه ایرانی با دولت سوریه که تحقق نیافتند به قراردادهای الزام آور وجود دارد. مشکلات ایران در سوریه همچنین به دلیل تحریم هایی است که اقتصاد آن را فلج کرده و همچنین به این دلیل است که دولت سوریه سعی می کند ایران و روسیه را علیه یکدیگر بازی دهد.

در این مقاله مشارکت روسی و ایرانی در اقتصاد سوری پس از جنگ و نقش تعاملات آنها با ذی نفعان محلی در شکل گری سرمایه گذاری ها و ایجاد مناطق رقابت و نزاع احتمالی مورد بررسی قرار گرفته است. این مقاله به چهار بخش تقسیم شده است: روسیه و ایران چگونه در صدد جبران خسارت های ناشی از ایفای نقش در درگیری در سوریه برآمده اند؟ با شرکای احتمالی منطقه ای و بین المللی یا رقبای بالقوه در اقتصادی سوریه چگونه به تعامل می پردازند؟ چگونه برای حفظ نفوذ خود در سوریه در بلند مدت تلاش می کنند؟ و اینکه تحریم های ایالات متحده بر سرمایه گذاری های آنها در فاز بازسازی سوریه چه تاثیراتی خواهد داشت؟

تلاش برای جبران خسارت

مداخله روسیه در سوریه با انگیزه ایفای نقش در ژئوپولتیک جهانی صورت گرفت و هدف از آن باقی ماندن به عنوان متحد برتر و بی رقیب دولت اسد بود. مسکو سعی دارد از طریق کمک های امنیتی، نفوذ بر رهبری سیاسی، عملیات نظامی، ساخت پایگاه های نظامی روسی و نفوذ به بخش های اساسی اقتصادی به این هدف دست یابد. اما مسکو استفاده از کمک ها یا کمک اقتصادی مستقیم برای رسیدن به اهدافش را کاهش داده است. دستیابی به اطلاعات مربوط به برنامه های کمک خارجی روسیه در سوریه دشوار است. اطلاعات در دسترس نشان می دهند که حجم کلی کمک های خارجی روسیه در سال 2015 به 1.6 میلیارد دلار بوده و تنها بخش اندکی از این مبلغ به سوریه رسیده است. (هزینه مداخله نظامی در این اعداد محاسبه نشده است.) وقتی مساله به پروژه های امدادی و کار بازسازی می رسد، روسیه بیشتر سعی می کند دیگر شرکت کنندگان از جامعه بین المللی را به فعالیت ترغیب کند و در عین حال توانایی خود را برای نفوذ مستقیم بر اتفاقات تقویت کند.

با برنامه ریزی ایالات متحده برای خروج از منطقه، روسیه خود را به عنوان یک تامین کننده جدید امنیت در خاورمیانه و شمال آفریقا معرفی کرده است. این کشور از زمان مداخله در درگیری سوریه در سال 2015 توانسته موضوعی برای مورد پذیرش قرار گرفتن از سوی متحدان ایالات متحده همچون ترکیه، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، اردن، اسرائیل و مصر بیابد. روسیه با ایفای نقش میانجی، تسهیل کننده و ضامن مذارکران در روند آستانه و سوچی سعی کرده خود را در موقعی بالاتر از رقبایش قرار دهد. با این حال، روسیه به دلیل ظرفیت خود برای ایفای تمام و کمال این نقش محدودیت هایی دارد. موفقیت روسیه در تحقق این آرزوی جدید در منطقه که با محدودیت هایی از جمله مشکلات اقتصادی داخلی و بی تفاوتی آشکار عمومی به امور خاورمیانه مواجه است، در شرایط کنونی به این مساله بستگی دارد که مسکو از سوی بازیگران محلی به چالش کشیده نشود. روسیه به استثنای استفاده گهگاهی از بازدارنده ها در مقابل رفتارهای «سرکش»، هیچ تمایلی به مواجهه با بازیگران منطقه ای ندارد. به علاوه، مسکو در پذیرش این نقش جدید آماده است تا با اقدامات یکجانبه قدرت های منطقه ای برای آرام کردن نگرانی های امنیتی شان به ویژه در منطقه هایی که ایالات متحده شکست خورده یا از کمک خودداری کرده، موافقت یا دست کم رفتارهای اینچنینی را تحمل کند. برای نمونه، روسیه به نیروهای اسرائیل اجازه داده تا دارایی های سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران را در جنوب سوریه هدف بگیرد اما این تنها تا زمانی است که این حملات ثبات دولت اسد را تهدید نکنند. به طور مشابه، روسیه حملات ترکیه در حلب شمالی و عفرین را تحمل کرد تا با تهدید گسترش حزب اتحادیه دموکراتیک مقابله کند. مسکو همچنین آماده است تا نشان دهد که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس برای مقابله با منافع ایران دست کم در سوریه آزاد هستند. با این حال، به نظر می رسد ایران در قیاس با دیگر کشورهای منطقه ایمن ترین کشور در برابر اقدامات روسیه است. تهران علاوه بر یک سری منافع مشترک پیچیده با مسکو در قفقاز، دریای خزر، خلیج فارس و آسیای میانه، تنها قدرت منطقه ای است که بر دمشق نفوذ دارد و می تواند بر تحقق اهداف مسکو تاثیر بگذارد.

وقتی مساله به توسعه اقتصادی مربوط می شود، مسکو بازیگران منطقه ای و بین المللی را به سرمایه گذاری و تجارت با دمشق ترغیب می کند، البته تا زمانی که آنها بر قدرت دولت اسد تاثیر نگذارند یا تلاش های آن برای دستیابی به ثبات را به خطر نیندازند. کمک های اقتصادی و مالی بالقوه از سوی بازیگران بین المللی می تواند به سود تجارت روسیه باشد و نتیجه آنها در سوریه را افزایش دهد. یک نگاه کلی بر سرمایه گذاری های روسیه رویکرد فرصت محور آن را در دسترسی به بازار سوریه آشکار می سازد. در همین حال، روسیه از نفوذ خود بر دولت اسد برای تسهیل دسترسی به بخش خصوصی سوریه و دیگر بخش های سودده اقتصاد این کشور از جمله انرژی، گردشگری، کشاورزی و تسلیحات، استفاده می کند. (این مطلب ادامه دارد)

منبع: ایندیپندنت و چتم هاوس / مترجم: طلا تسلیمی