پیدا شدن نشانه های تحولات عمیق اجتماعی در عربستان سعودی

روابط فامیلی و نسبت های قبیله ای در سال های اخیر تضعیف شده، چون دولت نقش پررنگ تری در زندگی اجتماعی مردم بر عهده گرفته است.

میدل ایست نیوز: یک مقام عربستانی جوان می گوید: «ولیعهد مثل یک قطار است که باسرعت خیلی زیاد یک مسیر را در دل بیابان پیش می رود، شاید خودش می داند کجا می رود، اما ما نمی دانیم، مطمئن هم نیستیم که بخواهیم به آنجا برویم. اما می دانیم که دو گزینه داریم: یا از قطار پیاده شویم و در وسط بیابان بمانیم، یا بمانیم و دعا کنیم که به سلامت برسیم».

«محمد بن سلمان»، ولیعهد عربستان، در دوره زمامداری خود با سرعت زیاد در حال انجام تغییرات است. محور اقدامات وی اقتصادی است، اما سیاست های وی به تغییرات اجتماعی عمیق در عربستان که از مدتی پیش آغاز شده بود سرعت بخشیده است. این تغییرات باعث تغییر تعهدهای اجتماعی عربستانی ها و تغییر نحوه ارتباط و پیوندهای آنها شده است.

با اینکه برای بسیاری از عربستانی ها هنوز هویت قبیله ای خود را حفظ کرده اند، اما این وضعیت دچار تحولات بزرگ شده است. روابط فامیلی در سال های اخیر تضعیف شده، چون دولت نقش پررنگ تری در زندگی اجتماعی مردم بر عهده گرفته است.

تغییرات اقتصادی شبکه های وابستگی در عربستان را به هم زده و جهش در قیمت نفت میان سال های 2003-2013 باعث شده که حمایت هایی دولتی افزایش یابد و بهبود رفاه باعث کاهش وابستگی عربستانی ها به شبکه های وابستگی قبیله ای و خانوادگی شده است.

با اینکه در سال های اخیر عربستان شهروندانش را به کاهش مصرف تشویق کرده و یارانه ها را کاهش داده، اما باز هم شبکه های وابستگی خانوادگی نتوانسته نقش سابق خود را بازیابد.

رقابت بر سر شهرنشینی باعث تضعیف شبکه های روابط سنتی شده و بسیاری از خانواده ها برای زندگی به مجتمع های مسکونی بزرگ اطراف شهرها که دولت ساخته رفته اند.

در سال 1950، از هر 5 عربستانی 4 نفر در مناطق روستایی زندگی می کردند، امروز این آمار به 1 نفر از هر 6 نفر رسیده است. با افزایش جمعیت شهری، قیمت مسکن در شهرها افزایش یافته و خرید ساختمان هایی که همه افراد خانواده در آن زندگی کنند منحصر به طبقه ای بسیار ثروتمند شده است.

سیاست های جمعیتی دولت باعث افزایش فاصله میان خانواده ها و تضعیف هویت های محله ای و قبیله ای شده و همسبتگی اجتماعی را تغییر داده است. شاهد این وضعیت افزایش آمار ازدواج با افراد خارج از قبیله است.

با اینکه فناوری، ارتباط افراد را تسهیل کرده، اما بسیاری عربستانی ها احساس می کنند که این فناوری باعث دور شدن آنها از همدیگر شده است. از سوی دیگر، همین فناوری باعث شده که افراد بتوانند شبکه های روابط تازه تری بسازند و با کسانی مرتبط شوند که در چارچوب قبیله ارتباط با آنها آسان نبود.

بسیاری از این تغییرات از مدت ها پیش آغاز شده بود، اما دولت عربستان با قاطعیت بیشتر در این موضوع وبرای شدت بخشیدن به آن مداخله می کند.

دولت البته در پی از میان بردن شبکه های قبیله ای نیست، اما با همه توان می کوشد که سلطه خود را بر آنها تحمیل کند. مثلا تعیین نمایندگان وزارت کشور در قبایل سیاسی تر از قبل شده و معمولا از میان مدعیان رقابت با رهبران قبایل تعیین می شود. این کار باعث می شود که داخل قبیله مرکز قدرتی ایجاد شود که کاملا تابع دولت است و این قدرت قبیله را به عنوان ناظر مستقل عملکرد دولت تضعیف می کند.

یکی از کارکردهای قبیله تأمین برخی هزینه های بالا، مانند هزینه ازدواج افراد فقیر یا پرداخت دیه است. موضوعی که باز در زندگی جدید مردم عربستان کم فروغ شده است.

عربستانی ها متوجه شده اند که پس از تضعیف هویت هایی محلی، دولت تلاشی گسترده برای ایجاد هویتی ملی را آغاز کرده و در این میان می کوشد که هویت های بزرگ تر مانند هویت اسلامی یا هویت های قومی را هم تضعیف کند. دولت در این راستا دست به تغییراتی در کتاب های درسی ابتدایی زده و در آن انتظارات متقابل دولت و شهروندان از یکدیگر پرداخته است.

فضای سیاسی استبدادی که در سال های اخیر تقویت هم شده باعث تضعیف شبکه های حمایتی سنتی شده و وحشت از سرکوب را به جای اعتماد و تعامل با دولت نشانده است. یک فعال عربستانی تأکید می کند که اگر بازداشت شود، انتظار ندارد که خانواده یا قبیله اش به یاری او برخیزند، چون آنها هم در معرض خطراتی بزرگ خواهند بود. این یعنی در این فضای سیاسی تازه سرمایه اجتماعی کاسته شده و افراد امیدی به حمایت ازجانب همبستگان خود ندارند.

با این همه نباید در ارزیابی تغییرات اجتماعی در عربستان مبالفه کرد. هنوز خانواده واحد اجتماعی اصلی در جامعه است و هنوز جوانان احساس مسئولیت سنگینی درقبال والدین و بستگان خود احساس می کنند. ازدواج هایی که خانواده درباره آنها تصمیم می گیرد هم هرچند کمتر شده اما همچنان بسیار رایج است.

همچنان بسیاری از شهروندان عربستانی پس از پایان تحصیلات خود در خارج به کشورشان برمی گردند. این یعنی که روابط خانوادگی همچنان قدرتمند است و افراد ترجیح می دهند در کنار خانواده خود باشند.

با وجود همه تغییرات، عربستانی ها بارها نشان داده اند که بسیار محافظه کار هستند و شبکه های وابستگی سنتی همچنان می کوشد که در حل مشکلات کشور سهیم شود. عربستانی ها معتقدند که اصلاحات محمد بن سلمان باعث تضعیف این شبکه ها شده و می گویند که دولت باید کمک کند که جامعه با این اصلاحات دشوار همراه و همدل شود. چیزی که در تلاش های دولت اثری از آن دیده نمی شود.

ما را در تلگرام دنبال کنید telegram
منبع
مرکز مطالعات استراتژیک و بین المللی

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا