نگاهی به توان پدافند هوایی ارتش عراق/ نوسازی یگان دفاع هوایی با موشک‌های کره‌ای

میدل ایست نیوز: پدافند هوایی ارتش عراق در دوره ارتش صدام یکی از سنگین‌ترین و پرحجم‌ترین مجموعه‌های دفاع هوایی در جهان را دارا بود که عمدتا از سیستم‌های ساخت شوروی سابق و فرانسه بهره می‌برد. این ساختار دفاع در جریان عملیات طوفان صحرا در سال 1991 میلادی به شدت آسیب دید و در سقوط صدام در سال 2003 نیز تقریبا به صورت کامل نابود شد.

تا سال‌ها وظیفه دفاع از آسمان عراق به عهده آمریکا و متحدانش بود ولی کم کم با تشکیل ارتش جدید عراق بخش‌های پدافند هوایی این کشور نیز شکل گرفته و روند تجهیز این نیرو آغاز شد.

رادارها و سامانه‌های کاشف

در ابتدا عراقی‌ها بیشتر به دنبال سیستم‌های راداری و کاشف رفتند تا بتوانند بحث رصد آسمان خود را انجام دهند. اولین گام عراق در این مسیر خرید رادارهای سری AN/TPS‑77 ساخت آمریکا بوده است. این رادارها از نوع سه بعدی آرایه فازی فعال، فعال در باند L با قابلیت جستجو و کشف اهداف در فاصله بیش از 400 کیلومتر است. این رادار توانایی ارسال اطلاعات به واحدهای ضدهوایی برای آماده باش و درگیری با اهداف را نیز دارد.

رادار AN/TPS‑77

سامانه راداری AN/TPS‑77 در عراق – در این تصویر رادار زیر پوشش قرار دارد

در سال‌های اخیر با توجه به مشکلات مختلف در تهیه تجهیزات نظامی از آمریکا و روسیه برای عراق به دلایل مختلف سیاسی و ایضا درگیر شدن روسیه در جنگ اوکراین، عراقی‌ها به دنبال پیدا کردن منابع متفاوتی برای تامین نیازمندی‌های تسلیحاتی خود رفتند. یکی از این منابع فرانسه بود.

از تابستان سال 2022 میلادی فرانسوی‌ها تحویل سیستم‌های راداری مدل GM403 به عراق را آغاز کردند. این سیستم راداری ساخت شرکت فرانسوی تالس (Thales) است و یکی از پیشرفته‌ترین محصولات خود را به عراق صادر کرده است.

رادار GM403 در عراق

این سیستم راداری یک نوع سامانه سه بعدی آرایه فازی فعال در باند S است که دارای مقاومت بسیار بالایی در برابر جنگ الکترونیک بوده و می‌تواند محیط 360 درجه اطراف خود را تا فاصله بیش از 400 کیلومتر و ارتفاع تقریبا 18 کیلومتر مورد پایش قرار بدهد.

این رادار را می‌توان به صورت ثابت روی زمین یا بر پشت انواع کامیون‌ها نصب کرد و مورد استفاده قرار داد.

در عین حال در سال‌های اخیر عراقی‌ها مذاکرات گسترده‌ای را برای خرید دیگر محصول راداری شرکت فرانسوی تالس را انجام دادند و گفته شده که قرار است در آینده تعداد نامشخصی از آنها به عراق تحویل شود.

رادار GM 200 ساخت فرانسه

سامانه راداری GM 200 از دیگر محصولات پیشرفته شرکت فرانسوی تالس است که مشخصاتی شبیه به رادار GM 403 دارد. این رادار آرایه فازی فعال و سه بعدی دارای توان جستجو 360 درجه و پایش در ارتفاع 18 کیلومتر داشته و فقط برد آن در حدود 250 کیلومتر است.

به صورت کلی با تحویل این رادارها عراق به وضعیت نسبت خوبی در بحث پایش فضای اطراف خود برای اهدافی مثل هواپیماها، پهپادها و برخی از موشک‌های کروز می‌رسد.

سامانه‌های تسلیحاتی برای پدافند هوایی عراق

اما در بحث مقابله با تهدیدات هوایی عراق وضعیت خیلی جالبی ندارد و به دنبال تغییر سنگین این وضعیت است. به صورت کلی و در حال حاضر دارایی‌های پدافندی عراق شامل موارد زیر است:

• سامانه پدافند هوایی کوتاه برد اونجر ساخت آمریکا
• موشک‌های پدافند هوایی دوش پرتاب کوتاه برد سری ایگلا S ساخت روسیه
• سامانه پدافند هوایی پانسیر S 1 ساخت روسیه

سامانه پدافند هوایی اونجر که با کد AN/TWQ-1 شناخته می‌شود در حقیقت یک خودرو زره پوش سبک از سری معروف هاموی است که با پرتابگرهایی برای موشک‌های دوش پرتاب و کوتاه پرتاب استینگر مسلح شده است. گفته شده عراق در حدود 100 دستگاه سامانه اونجر در اختیار دارد.

سامانه پدافند هوایی اونجر در خدمت ارتش عراق

بر روی خودروی مورد نظر 8 تیر موشک استینگر در حامل‌های 4 تایی نصب شده و در کنار آنها معمولا یک قبضه مسلسل سنگین 12.7 میلی متری نیز وجود دارد. موشک استینگر توانایی درگیری با اهداف در برد حدود 5 کیلومتر و ارتفاع درگیری آن بین 3500 تا 4 هزار متر است. سیستم هدایت این موشک از نوع گرمایی بوده و بر روی اثر حرارتی خارج شده از هدف قفل می‌کند. سرعت موشک استینگر بیش از 2 برابر سرعت صوت است.

سر جنگی موشک استینگر در حدود 3 کیلوگرم وزن دارد و به صورت برخورد مستقیم یا انفجار در کنار هدف فعال می‌شود.

در سامانه اونجر سیستم کنترل آتش و مسافت سنج لیزری و دوربین حرارتی جستجو و هدف گیری نیز وجود دارد. تجربه استفاده این سامانه در جنگ روسیه و اوکراین نشان داده که این سامانه گزینه مناسبی برای مقابله با بالگردها، پهپادها و موشک‌های کروز است.

سلاح بعدی برای پدافند هوایی عراق، موشک‌های دوش پرتاب سری ایگلا S ساخت روسیه است. این موشک پدافندی دوش پرتاب به مانند استینگر از سیستم هدایت حرارتی استفاده می‌کند. این موشک از جمله پیشرفته‌ترین موشک‌های دوش پرتاب ساخت روسیه است و توان درگیری با اهدافی مثل بالگرد، هواپیما، پهپاد و موشک‌های کروز را دارد.

موشک دوش پرتاب ضد هوایی ایگلا S در اختیار ارتش عراق

موشک‌های سری ایگلا، حتی در مدل‌های قدیمی‌تر در جریان جنگ روسیه و اوکراین عملکرد بسیار مناسبی در برابر تهدیدات ارتفاع پایین مثل پهپادها و موشک‌های کروز داشتند.

این موشک توانایی درگیری با اهداف در برد بیش از 5 کیلومتر، ارتفاع 3.5 کیلومتر و سرعت آن در حدود 2 برابر سرعت صوت است. سر جنگی این موشک دو کیلو و نیم وزن دارد.

دیگر سامانه پدافندی در اختیار عراق، سیستم پدافند هوایی متحرک پانتسیر S 1 ساخت روسیه است که عراقی‌ها بنا به روایتی بین 30 تا 40 دستگاه از آن را در اختیار دارند. البته تعداد دقیق این سامانه در اختیار ارتش عراق اعلام نشده است.

این سامانه در حال حاضر پیشرفته ترین سیستم ضد هوایی در اختیار عراق است. به صورت کلی سامانه پانتسیر یک مجموعه خودکششی کامیون سوار است که سیستم‌های کاشف (رادار و اپتیک) و سیستم‌های تسلیحاتی آن (توپ و موشک‌ها) به صورت کامل بر روی یک شاسی نصب شده است.

سامانه پدافند هوایی متحرک پانتسیر در اختیار ارتش عراق

در این سامانه شاهد وجود دو قبضه توپ 30 میلی متری با نواخت آتش 5 هزار گلوله در دقیقه هستیم و در کنار آن 12 تیر موشک هدایت راداری نیز بر روی این سامانه نصب شده است. این موشک‌ها بردی در حدود 30 کیلومتر داشته و سرعت آنها در حدود 3 برابر سرعت صوت است. سر جنگی آنها نیز 20 کیلوگرم وزن دارد. این موشک‌ها بردی در حدود 20 کیلومتر و ارتفاع درگیری آنها در حدود 15 کیلومتر است.

این سامانه از دو رادار، یکی برای کشف و تعقیب و یکی برای کنترل آتش استفاده می‌کند که هر دوی این رادارها از نوع آرایه فازی غیر فعال هستند. برد کشف این رادارها در حدود 40 کیلومتر اعلام شده است.

اما سامانه پانتسیر به نوعی یکی از تنها رهگیری و انهدام‌های موفق پدافند مدرن ارتش عراق را انجام داده است. به تاریخ 8 شهریور ماه 1403 و در اطراف شهر کرکوک در شمال عراق‌، یک فروند پهپاد شناسایی و تهاجمی سنگین مدل Aksungur ساخت صنایع هوایی ترکیه و متعلق به ارتش این کشور توسط سامانه پانسیر عراقی رهگیری و سرنگون شد. این مورد یکی از معدود و شاید تنها موفقیت رزمی پدافند هوایی مدرن عراق از بعد از سقوط صدام تا به امروز باشد.

تصاویری از لاشه پهپاد ترک سرنگون شده توسط پانتسیر عراقی

حرکت به سوی آینده به کمک کره جنوبی

در حال حاضر دارایی‌های پدافند هوایی عراق تقریبا همه نمونه‌های کوتاه برد با اثر بخشی‌های عمدتا مربوط به وضعیت پدافند و دفاع هوایی نقطه‌ای است. اما از مدتی قبل و با امضاء یک قرارداد سنگین دفاعی با کره جنوبی به نظر پدافند هوایی عراق وارد مرحله جدیدی از نوسازی می‌شود.

بر اساس قرارداد امضا شده بین عراق و کره جنوبی در سپتامبر 2024 به ارزش 2 میلیارد و 800 میلیون دلار قرار شده است که تعداد 8 آتشبار از سامانه پدافند هوایی Cheongung‑II ساخت کره جنوبی به عراق تحویل داده شود. زمان شروع تحویل در سال 2026 میلادی اعلام شده است.

نمایه گرافیکی از سامانه پدافندی Cheongung‑II

این سامانه در حقیقت اولین قدم عراق در رسیدن به توانایی بالاتر از دفاع نقطه‌ای هوایی است و در کنار بحث توان مقابله با پهپادها، جنگنده و بالگردها و موشک‌های کروز این سامانه توانایی مقابله با موشک‌های بالستیک تاکتیکی کوتاه برد را نیز دارد.

معمولا هر آتشبار این سامانه کره‌ای شامل یک مرکز فرماندهی، یک واحد راداری دارای یک رادار آرایه فازی فعال باند ایکس و 4 تا 6 پرتابگر که معمولا هر پرتاب گر دارای 8 تیر موشک است.

پرتاب گر سامانه Cheongung‑II در حال شلیک یک تیر موشک

موشک‌ها از زمان شلیک تا میانه راه از هدایت رادار اصلی بهره برده و در فاز نهایی خود دارای رادار هستند و با کمک آن به طرف هدف می روند. برد این موشک‌ها در حدود 40 الی 50 کیلومتر و توانایی درگیری تا ارتفاع 20 الی 25 کیلومتر را نیز دارند. از جمله مشخصات ویژه اعلام شده برای این سامانه توانایی مقاومت بالای آن در مقابل جنگ الکترونیک دشمن است.

پرتابگرهای موشکی این سامانه به صورت پرتابگرهای عمودی بوده و از روش پرتاب سرد بهره می‌برند که در آن موشک‌ها از درون حامل‌ها به بیرون پرتاب شده و سپس موتور موشک فعال می‌شود.

عراق مشخصا و همچنان راه طولانی رسیدن به یک شبکه یکپارچه و گسترده دفاع هوایی در سرتاسر کشور خود دارد ولی خریدهای اخیر این کشور نشان می‌دهد که بغداد قدم‌های محکمی را برای ایجاد یک چتر پدافندی مستقل برای خود در حال برداشتن است.