شورای آتلانتیک بررسی کرد؛واشنگتن باید نفوذ خود در میان شیعیان عراق را گسترش دهد/ آمادگی مقتدی صدر برای همکاری با امریکا
پژوهشگر ارشد شورای آتلانتیک در تحلیلی نوشت که در شرایطی که واشنگتن به دنبال تقویت جایگاه خود در عراق و کاهش انحصار نفوذ ایران بر جامعه شیعیان این کشور است، مقتدی صدر می‌تواند به‌عنوان نمونه‌ای از ظرفیت‌های سیاسی موجود برای گسترش تعامل امریکا با جریان‌های مختلف شیعه مطرح باشد.
میدل ایست نیوز: «بیایید صفحه‌ای تازه را با عدالت و انصاف، بدون تحقیر و تکبر ورق بزنیم» مقتدی صدر، رهبر جریان صدر، روز ۷ اکتبر در پیامی خطاب به امریکا این مطلب را نوشت.
صدر فرماندهی «جیش المهدی» را بر عهده داشت؛ گروه مسلحی که پس از سال ۲۰۰۳ برای مقابله با حضور نظامی امریکا در عراق تشکیل شد. او همچنین سابقه‌ای طولانی در بیان مواضع ضدغربی دارد.
به گزارش میرو به نقل از شورای آتلانتیک، با این حال، مهم‌ترین پیام این اظهارات، تمایزی بود که صدر میان مواضع خود و مواضع رقبایش در چارچوب هماهنگی ایجاد کرد؛ ائتلافی متشکل از احزاب سیاسی شیعه که در حال حاضر اداره عراق را بر عهده دارد.
وی بر محوریت عراق در تصمیم‌گیری‌های شیعی تأکید کرد و به‌طور ضمنی، دشمنان اصلی خود را پیروان داعش معرفی کرد و آنان را به این گروه تروریستی مرتبط دانست. در مقابل، احزاب نزدیک‌تر به ایران در چارچوب هماهنگی بر محوریت ایران تأکید دارند، خود را بخشی جدایی‌ناپذیر از محور مقاومت می‌دانند و دشمنی با امریکا و متحدانش را بر مقابله با گروه‌های تندروی سنی در اولویت قرار می‌دهند.
مقتدی صدر تلاش می‌کند خود را به‌عنوان شخصیتی ملی‌گرا معرفی کند که برای همکاری با امریکا و متحدانش آمادگی بیشتری دارد. با این حال، حدود واقعی مواضع او و اینکه آیا این مواضع نشان‌دهنده تغییر واقعی در تفکر سیاسی‌اش هستند یا خیر، همچنان پرسش‌هایی بی‌پاسخ به شمار می‌روند.
برای درک پیام‌هایی که صدر در حال ارسال آن‌هاست و شناخت چشم‌انداز کلی او، با شماری از اعضای جریان صدر گفت‌وگو شده است. با این حال، حتی خود آن‌ها نیز هنوز پاسخ این پرسش‌ها را نمی‌دانند و به دلیل ابهام درباره اینکه آیا صدر در حال حاضر تماس با مقام‌های امریکایی را مجاز می‌داند یا خیر، حتی برای دیدار با مقام‌های ایالات متحده نیز تردید دارند.
شرط‌بندی روی گزینه‌ای تازه
پس از پیروزی مقتدی صدر در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۲۱، او با گروه‌های سنی و کردی ائتلاف کرد تا دولتی با اکثریت پارلمانی تشکیل دهد و رقبای شیعه خود را از قدرت کنار بگذارد.
در واکنش به این اقدام، تهران زمینه تشکیل چارچوب هماهنگی را برای مقابله با طرح صدر فراهم کرد. چارچوب هماهنگی با بهره‌گیری از حکم دادگاه عالی فدرال عراق مبنی بر ضرورت حضور دوسوم نمایندگان پارلمان برای تشکیل دولت، روند سیاسی کشور را فلج کرد.
پس از ماه‌ها بن‌بست سیاسی که در نهایت به ورود هواداران صدر به منطقه خضراء بغداد در اوت ۲۰۲۲ منجر شد، مقتدی صدر کناره‌گیری کامل خود از سیاست را اعلام کرد و به نمایندگان پارلمانی جریان صدر دستور داد استعفا دهند.
از زمان کناره‌گیری، صدر مواضعی مخالف چارچوب هماهنگی اتخاذ کرده است تا خود را به‌عنوان جایگزینی قابل اتکا برای قدرت‌های حاکم کنونی معرفی کند.
در دسامبر ۲۰۲۴، او به‌سرعت از پایان حکومت بشار اسد در سوریه استقبال کرد؛ این در حالی بود که جناح‌های مختلف چارچوب هماهنگی در تلاش بودند از نگرانی‌های موجود در جامعه عراق درباره تحولات سوریه بهره‌برداری کنند و بر آن‌ها دامن بزنند.
این جناح‌ها با اصرار بر مرتبط دانستن احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه، با گروه‌های جهادی که پیش‌تر در عراق جنگیده بودند، موانع بیشتری بر سر راه تعامل با سوریه ایجاد کردند.
در آوریل ۲۰۲۶، جریان صدر در تظاهراتی در بغداد در مخالفت با جنگ علیه ایران، پرچم کشورهای عربی عضو شورای همکاری را به‌طور برجسته به نمایش گذاشت و مخالفت خود را با شبه‌نظامیان نزدیک به ایران اعلام کرد؛ شبه‌نظامیانی که تنها علیه عربستان بیش از ۵۰۰ پهپاد در جریان جنگ ایران به پرواز درآورده بودند.
اعضای جریان صدر که با آن‌ها گفت‌وگو شده است معتقدند مقتدی صدر در حال آماده‌سازی این جریان است تا به‌محض فروپاشی حاکمیت چارچوب هماهنگی، قدرت را در دست بگیرد.
یکی از سیاستمداران جریان صدر که به دلیل نگرانی‌های امنیتی خواست نامش فاش نشود، گفت که صدری‌ها سازمان‌یافته‌ترین و توانمندترین نیروی عراق برای پر کردن هرگونه خلأ سیاسی هستند و از جنگ منطقه‌ای نیز تأثیر نپذیرفته‌اند.
اگرچه مقتدی صدر تاکنون دستورالعمل مشخصی درباره بازگشت به فعالیت سیاسی صادر نکرده است، این باور با پیام‌های علنی او همخوانی دارد.
وی روز ۳ ژانویه، بازداشت نیکلاس مادورو، رهبر ونزوئلا، از سوی دولت ترامپ را پیامی آسمانی توصیف کرد و نوشت که سقوط ستمگران و فاسدان، با استفاده از همان ادبیاتی که او به‌طور مکرر برای توصیف چارچوب هماهنگی به کار می‌برد، به همین شکل اتفاق خواهد افتاد.
مقتدی صدر نیز از پیامدهای تحولات و مسیر سیاسی احمد الشرع در امان نمانده است. در گفت‌وگوهایی که انجام شده، هم اعضای جریان صدر و هم اعضای چارچوب هماهنگی، توانایی الشرع برای تغییر چهره و بازتعریف پیشینه ارتباطش با تروریسم و تبدیل شدن به شریکی برای امریکا را تحسین کردند.
آیا این شرط‌بندی به نتیجه خواهد رسید؟
نخستین شرط برای قدرت گرفتن مقتدی صدر، شکست چارچوب هماهنگی است؛ اتفاقی که ممکن است به‌خودی‌خود رخ دهد.
از زمان بسته شدن تنگه هرمز، عراق حدود ۶۰ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی خود را از دست داده است. بر اساس اعلام صندوق بین‌المللی پول، این مسئله به کاهش ۱۶ درصدی تولید ناخالص داخلی منجر شده است.
چارچوب هماهنگی هیچ اقدام مؤثری برای رسیدگی به وضعیت اقتصادی عراق یا خشم فزاینده عمومی انجام نداده است. شهروندان با تأخیر در پرداخت حقوق، افزایش بدهی‌ها و کاهش سریع سطح زندگی مواجه هستند؛ شرایطی که جامعه را برای پذیرش یک جایگزین سیاسی، در صورت ارائه چنین گزینه‌ای، آماده کرده است.
علاوه بر وضعیت اقتصادی، هنوز مشخص نیست که دولت عراق در برچیدن شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران در این کشور موفق خواهد شد یا خیر.
اگر این گروه‌ها تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷، مطابق با برنامه اعلام‌شده دولت، خلع سلاح نشوند، ممکن است امریکا از تحویل دلارهای حاصل از درآمدهای نفتی عراق خودداری کند؛ اقدامی که می‌تواند عراق را در پرداخت حقوق کارکنان بخش دولتی و سایر تعهدات مالی ناتوان سازد.
ابومجاهد العساف، مسئول امنیتی گروه کتائب حزب‌الله، اعلام کرده است که روند تحویل سلاح همچنان در نقطه آغاز قرار دارد و خواستار تعیین یک روز ملی برای به آتش کشیدن پرچم امریکا شده است.
از میان شش گروه شبه‌نظامی اصلی، دو گروه همچنان حاضر به خلع سلاح نیستند.
این وضعیت با تعهد اخیر علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، در جریان سفرش به ریاض همخوانی ندارد؛ وی پس از حمله شبه‌نظامیان به خط لوله شرق به غرب عربستان، متعهد شده بود که اجازه ندهد از خاک عراق برای حمله به عربستان استفاده شود.
اگرچه وضعیت اقتصادی و چالش‌های ادامه‌دار مربوط به شبه‌نظامیان، از مسیری حکایت دارند که می‌تواند زمینه را برای قدرت گرفتن مقتدی صدر فراهم کند، اما او با دو مانع اصلی روبه‌رو است.
نخستین مانع، کاهش انسجام درونی جریان صدر در مقایسه با سال‌های گذشته است. دومین مانع نیز مخالفت روحانیون حوزه علمیه نجف با اوست.
کناره‌گیری جریان صدر از سیاست برای بیش از چهار سال، توانایی این جریان را برای ارائه خدمات به پایگاه اجتماعی خود به‌شدت کاهش داده است.
جوامع و مناطق طرفدار صدر دیگر نمی‌توانند برای رفع نیازهای خود به نمایندگان پارلمانی یا مقام‌های وابسته به جریان صدر تکیه کنند. بازرگانانی که پیش‌تر پروژه‌هایشان تحت حمایت این جریان قرار داشت، ناچار شده‌اند برای دریافت حمایت و پشتیبانی به احزاب سیاسی دیگر روی بیاورند.
سیاستمداران جریان صدر نیز خود تحت فشار اجتماعی شدیدی قرار دارند و بارها پیشنهادهایی برای پیوستن به جناح‌های رقیب دریافت می‌کنند.
اعضای جریان صدر که با آن‌ها گفت‌وگو شده است، معتقدند درباره انتخاب‌های سیاسی مقتدی صدر هیچ مسیر و جهت‌گیری روشنی وجود ندارد. در همین حال، صدر از اظهارنظر یا پاسخ دادن به این پرسش‌ها، حتی زمانی که نزدیکانش آن‌ها را مطرح می‌کنند، خودداری می‌کند و در میان بدنه جریان صدر، احساس عمیقی از کنار گذاشته شدن و بی‌توجهی حاکم شده است.
علاوه بر این، شماری از روحانیون برجسته در تشکیلات حوزوی نجف معتقدند دولتی که مقتدی صدر در رأس آن قرار داشته باشد، ناگزیر محدودیت‌هایی بر فعالیت آن‌ها اعمال خواهد کرد.
روحانیون همچنان اظهاراتی را که مقتدی صدر در همان روز درگذشت آیت‌الله العظمی سید محمدسعید الحکیم درباره ضرورت پاک‌سازی شهر نجف مطرح کرد، به یاد دارند؛ اظهاراتی که به‌طور گسترده توهین تلقی شد.
در آن زمان، آیت‌الله العظمی الحکیم یکی از چهار مرجع مقیم شهر نجف در کنار آیت‌الله العظمی سیستانی بود.
روحانیون نجف از قدرت ساختاری لازم برای ایجاد مانع در مسیر تبدیل شدن مقتدی صدر به تنها رهبر سیاسی شیعیان برخوردارند. آن‌ها عموما ترجیح می‌دهند چندین جریان شیعه به‌طور فعال در قدرت مشارکت داشته باشند تا از انحصار قدرت جلوگیری شود.
واشنگتن چه کاری می‌تواند انجام دهد؟
پیام مقتدی صدر می‌تواند به واشنگتن در درک بهتر جامعه شیعیان عراق کمک کند.
سیاستمداران، اعضای جامعه مدنی، روحانیون و چهره‌های مختلف در میان افکار عمومی عراق، که برخی از آن‌ها به‌شدت با مقتدی صدر اختلاف نظر دارند، در یک دیدگاه مشترک هستند و آن اینکه با امریکا دشمنی ندارند.
بسیاری از آن‌ها اساسا هیچ‌گاه چنین دشمنی‌ای نداشته‌اند و برخی دیگر نیز تنها در سال‌های اخیر به این باور رسیده‌اند.
با این حال، صدای این گروه‌ها در مقایسه با نیروهای همسو با ایران کمتر شنیده می‌شود. نفوذ شبه‌نظامیان هزینه اظهارنظر علنی را افزایش داده و در عین حال، پراکندگی این جریان‌ها و ناتوانی آن‌ها در سازمان‌دهی دیدگاه‌های خود باعث شده است که ابزار ملموسی برای تأثیرگذاری بر سیاست‌ها در اختیار نداشته باشند.
برای واشنگتن، عبور از گرایش مداوم به نگاه کردن به شیعیان عراق به‌عنوان بازتابی از نظام حاکم در ایران، امری ضروری است.
چنین دیدگاهی دقیقا همان چیزی را در اختیار تهران قرار می‌دهد که خواهان آن است: انحصار نمایندگی شیعیان در سراسر جهان.
امریکا باید دامنه گروه‌های شیعی مورد تعامل خود را گسترش دهد و متحدان منطقه‌ای خود در کشورهای عضو شورای همکاری را نیز تشویق کند که چنین رویکردی را در پیش بگیرند؛ متحدانی که از نظر فرهنگی و زبانی به شیعیان عراق نزدیک‌تر هستند.
* نویسنده: الفاضل احمد، پژوهشگر ارشد غیر مقیم شورای آتلانتیک
