کُردهای سوریه؛ از نیروی بدیل تا شریک قدرت در دمشق
نشریه آمارگی در گزارشی با عنوان «نیروهای دموکراتیک سوریه کجا هستند؟» با طرح دیدگاه‌های چند پژوهشگر، فعال سیاسی، روزنامه‌نگار و مدافع حقوق بشر، به بررسی وضعیت دموکراسی‌خواهی در سوریه و آینده نیروهای سیاسی مدعی مشارکت و چندجانبه‌گرایی پرداخته است.
میدل ایست نیوز: نشریه آمارگی در گزارشی با عنوان «نیروهای دموکراتیک سوریه کجا هستند؟» با طرح دیدگاه‌های چند پژوهشگر، فعال سیاسی، روزنامه‌نگار و مدافع حقوق بشر، به بررسی وضعیت دموکراسی‌خواهی در سوریه و آینده نیروهای سیاسی مدعی مشارکت و چندجانبه‌گرایی پرداخته است. محور اصلی این گزارش آن است که دموکراسی عملاً از دستور کار دولت انتقالی سوریه و بسیاری از دولت‌های غربی حامی روند سیاسی جدید کنار گذاشته شده و اولویت اصلی، تثبیت قدرت و جلوگیری از بازگشت بی‌ثباتی است.
به گزارش کردپرس، رانا خلف، پژوهشگر مستقل، معتقد است دوران توجه نمادین دولت‌های خارجی به دموکراسی به پایان رسیده و در سیاست‌گذاری بین‌المللی درباره سوریه نیز اراده و منفعت جدی برای پیشبرد این هدف وجود ندارد. به گفته او، ساختار قانون اساسی موقت که دولت انتقالی سال گذشته صادر کرد و اختیارات گسترده‌ای را در اختیار رئیس‌جمهور قرار داد، نشانه روشنی از این رویکرد است. خلف وضعیت کنونی سوریه را نمونه‌ای از حرکت به سمت «صلح غیرلیبرال» توصیف می‌کند که در آن تثبیت امنیت و نظم سیاسی بر توسعه دموکراسی، مشارکت عمومی و تضمین حقوق گروه‌های مختلف اولویت دارد. از نگاه او، دموکراسی به‌تدریج از واژگان تصمیم‌گیران و سیاست‌گذاران مرتبط با پرونده سوریه حذف شده است.
در چنین شرایطی، نیروهای سیاسی و اجتماعی سوریه که خواهان هدایت روند انتقال قدرت به سمت نظامی دموکراتیک هستند، با فضای دشوارتری روبه‌رو شده‌اند. سیروان کاجو، روزنامه‌نگار سوری، می‌گوید در جریان سقوط حکومت اسد، نیروهای کرد به دلیل برخورداری از ساختار سیاسی منظم، تشکیلات منسجم و توان نظامی قابل توجه، از مهم‌ترین بازیگرانی بودند که می‌توانستند رهبری یک جریان مخالف دموکراتیک را برعهده بگیرند. منظور او از نیروهای کرد، نیروهای دموکراتیک سوریه، حزب اتحاد دموکراتیک و مجموعه گروه‌های وابسته به اداره خودگردان در شمال و شرق سوریه است که طی یک دهه گذشته تجربه اداره مناطق تحت کنترل خود را به دست آورده بود.
با این حال، کاجو معتقد است توافق آتش‌بس و ادغام ۲۹ ژانویه ۲۰۲۶ میان نیروهای دموکراتیک سوریه و دمشق، جایگاه و نقش سیاسی این مجموعه را تغییر داده است. به اعتقاد او، رهبران کرد اکنون بیش از آنکه در پی سازمان‌دهی یک جریان مخالف و ارائه بدیلی دموکراتیک برای ساختار سیاسی جدید باشند، خود را بخشی از روند دولت‌سازی در سوریه می‌دانند. این در حالی است که دولت انتقالی نیز آنان را نه به‌عنوان شریکانی برابر، بلکه در چارچوب ساختار سیاسی تحت هدایت دمشق پذیرفته است.
کاجو برای توضیح این تغییر موقعیت به جایگاه جدید مظلوم عبدی، فرمانده پیشین نیروهای دموکراتیک سوریه، به‌عنوان مشاور رئیس دوره انتقالی سوریه و همچنین انتصاب الهام احمد، از چهره‌های ارشد دیپلماسی اداره خودگردان، در پارلمان سوریه اشاره می‌کند. از نظر او، قرار گرفتن در ساختار حاکمیت و ایفای نقش اپوزیسیون دموکراتیک دو موقعیت متفاوت هستند که جمع کردن آنها به صورت همزمان دشوار است. کاجو تأکید می‌کند منظور از تشکیل بدیل دموکراتیک، تلاش برای تصرف قدرت در دمشق نیست، بلکه ایجاد یک جریان سیاسی سازمان‌یافته و مستقل است که بتواند در بلندمدت برای اصلاح ساختار قدرت و گسترش مشارکت سیاسی فعالیت کند.
یکی از پیامدهای این تغییر رویکرد، کاهش اعتماد برخی گروه‌های غیرکرد به نیروهای سیاسی کرد عنوان شده است. در اوت ۲۰۲۵، نشستی با عنوان «کنفرانس مؤلفه‌ها» در حسکه برگزار شد که نمایندگانی از کردها، دروزی‌ها، علوی‌ها، اعراب، ایزدی‌ها و مسیحیان، در کنار فعالان جامعه مدنی، در آن حضور داشتند. شرکت‌کنندگان خواستار تمرکززدایی، تضمین حقوق گروه‌های مختلف و پیش‌بینی سازوکارهای حمایت از تکثر اجتماعی در قانون اساسی شدند؛ اما این ابتکار با مخالفت شدید دمشق مواجه شد. نشست مشابه دیگری نیز که با محوریت زنان برگزار شده بود، با واکنش منفی دولت انتقالی روبه‌رو شد.
به گفته کاجو، در آن زمان بسیاری از گروه‌های غیرکرد امیدوار بودند نیروهای کرد بتوانند محور اصلی شکل‌گیری یک جبهه دموکراتیک و فراگیر باشند، اما این امیدها در سال ۲۰۲۶ تضعیف شده است. او می‌گوید مسیحیان سوریه احساس می‌کنند کنار گذاشته شده و به نوعی مورد بی‌اعتمادی قرار گرفته‌اند؛ زیرا تصور می‌کردند در شمال و شرق سوریه زمینه شکل‌گیری ساختاری سیاسی بر پایه تکثر و مشارکت فراهم شده است، اما اکنون با نزدیک شدن نیروهای کرد به دولت دمشق، احساس می‌کنند آن چشم‌انداز کنار گذاشته شده است.
کاجو به اظهارات مظلوم عبدی درباره غیرضروری بودن برگزاری کنفرانس مؤلفه‌ها نیز اشاره می‌کند و معتقد است چنین موضع‌گیری‌هایی می‌تواند اعتماد گروه‌هایی را که در گذشته برای ایجاد ائتلاف با نیروهای کرد تلاش کرده بودند، بیشتر تضعیف کند. از نظر او، اگر نیروهای کرد همچنان از ضرورت تمرکززدایی و مشارکت همه گروه‌ها دفاع می‌کردند، امکان حفظ و تقویت ائتلاف‌های سیاسی وجود داشت؛ اما هنگامی که خود را بخشی از ساختار دولت جدید معرفی می‌کنند، انگیزه دیگر گروه‌ها برای همکاری با آنان کاهش می‌یابد.
با وجود این، ایده ایجاد یک جریان سیاسی فراگیر در سوریه موضوع تازه‌ای نیست. حزب آینده سوریه پیش‌تر پروژه‌ای سیاسی در سطح ملی را بر پایه تمرکززدایی، شهروندی برابر و مشارکت فعال جوامع محلی در اداره امور ارائه کرده بود. عبدالکریم عمر، رئیس پیشین دفتر روابط دیپلماتیک اداره خودگردان در دمشق، معتقد است اصولی که این پروژه بر آنها استوار بود، همچنان برای آینده سوریه ضروری هستند، اما تحقق آنها به احیای فعالیت سیاسی سازمان‌یافته، ایجاد ائتلاف‌های ملی گسترده و فراهم شدن فضایی نیاز دارد که تکثر اجتماعی را به رسمیت بشناسد و مشارکت واقعی گروه‌های مختلف در تصمیم‌گیری را تضمین کند.
در مقابل، کاجو معتقد است در شرایط کنونی هیچ جریان سیاسی آماده‌ای برای پر کردن خلأ موجود نیست. اپوزیسیون سنتی و لیبرال سوریه ضعیف شده و بخشی از آن نیز از دولت فعلی حمایت می‌کند. از نگاه رانا خلف، هرگونه تلاش جدید برای ایجاد یک تشکل سیاسی با محوریت چهره‌های حزب اتحاد دموکراتیک باید با ارزیابی جدی عملکرد گذشته و میزان مشارکت‌پذیری این حزب همراه باشد. او معتقد است اگر ساختار سیاسی این جریان دموکراتیک‌تر و مشارکت‌محورتر بود، احتمالاً اداره آن در دوره گذشته با چنین مشکلاتی مواجه نمی‌شد. با این حال، خلف تأکید می‌کند که این جریان همچنان از ظرفیت‌هایی برخوردار است و در سال‌های اخیر نیز نشانه‌هایی از تحول در آن مشاهده شده است.
خلف در عین حال بر ضرورت شکل‌گیری یک جنبش سیاسی با هویت ملی و فراگیر تأکید دارد و معتقد است تشکل آینده نباید صرفاً با هویت کردی تعریف شود. به باور او، در جامعه متکثر سوریه، ارزش‌های سیاسی مانند دموکراسی، مشارکت و برابری شهروندی باید محور فعالیت یک جریان جدید باشند و هویت آن نیز باید گروه‌های مختلف قومی و اجتماعی را در بر بگیرد. از این منظر، ایجاد یک نیروی سیاسی که تنها نماینده یک جامعه یا هویت مشخص باشد، نمی‌تواند پاسخگوی نیازهای سیاسی کل کشور باشد.
بخش دیگری از گزارش آمارگی به ماهیت توافق نیروهای دموکراتیک سوریه و دولت انتقالی و این پرسش اختصاص دارد که آیا روند جاری واقعاً به معنای ادغام در ساختار ملی است یا صرفاً توافقی برای تقسیم قدرت میان دو طرف محسوب می‌شود. خلف این روند را بیشتر یک توافق نخبگان برای تقسیم قدرت می‌داند تا فرایند ادغام سیاسی و نهادی. سیروان کاجو نیز معتقد است توافق یادشده در درجه نخست با هدف توقف درگیری‌ها و جلوگیری از مداخله نظامی ترکیه شکل گرفته و هر دو طرف تحت فشار شرایط منطقه‌ای و بین‌المللی به آن تن داده‌اند.
رولا بغدادی، وکیل و فعال حقوق بشر، نیز می‌گوید روند ادغام تاکنون بر پایه مذاکره ملی برابر و عادلانه شکل نگرفته، بلکه بیشتر به وارد کردن گروه‌ها و بازیگران مختلف در ساختار سیاسی و نهادی موجود، بر اساس شرایط تعیین‌شده از سوی طرف قدرتمندتر، شباهت دارد. به اعتقاد او، یک روند واقعی و پایدار باید به بازسازی ساختار دولت بر مبنای اصول مشترک منجر شود، نه آنکه صرفاً جایگاه‌هایی برای برخی نیروها در ساختار موجود تعریف کند.
کاجو نیز تأکید می‌کند که اگر قرار است ادغام به معنای واقعی در سطح ملی اجرا شود، باید همه جوامع و گروه‌هایی که پیش‌تر در اداره خودگردان حضور داشتند، از جمله مسیحیان و دیگر گروه‌های غیرکرد، در این روند مشارکت داده شوند. در غیر این صورت، توافق میان دمشق و نیروهای دموکراتیک سوریه صرفاً نوعی تقسیم نقش میان دو طرف خواهد بود که دیگر مناطق و گروه‌های سوری را در بر نمی‌گیرد. او با اشاره به وضعیت سویدا می‌گوید بعید است دمشق حاضر باشد توافقی مشابه را با نیروهای اجتماعی و سیاسی این منطقه نیز اجرا کند. از نگاه کاجو، چنین توافقی مسائل دیرینه‌ای مانند اختلافات میان کردها و اعراب یا مناقشه بر سر شیوه اداره مناطق را حل نمی‌کند و تنها رسیدگی به آنها را به آینده موکول می‌کند.
ولید جولی، پژوهشگر سیاسی مرکز مطالعات فرات، نیز معتقد است توافق‌های مبتنی بر چانه‌زنی سیاسی و امتیازهای موقت، در بلندمدت دوام نخواهند داشت. او تأکید می‌کند دموکراسی و مشارکت سیاسی باید از طریق چارچوب‌های روشن قانون اساسی و قوانین اجرایی تضمین شوند. برای نمونه، مشارکت گروه‌های مختلف در مدیریت استان حسکه نباید به توافقی سیاسی و قابل تغییر وابسته باشد، بلکه باید سازوکارهای نهادی مشخصی درباره نحوه انتخاب مسئولان، حدود اختیارات، پاسخ‌گویی و حق نظارت مردم بر عملکرد آنان وجود داشته باشد. هدف نیز نباید تثبیت اشخاص مشخص در جایگاه‌های اداری باشد، بلکه باید مشارکتی عادلانه و پایدار ایجاد شود که هیچ مقام یا نهادی نتواند با یک تصمیم یک‌جانبه آن را لغو کند.
رولا بغدادی در ارزیابی چشم‌انداز سیاسی سوریه می‌گوید اکنون نیروهای نظامی مستقر در دمشق، پس از توافقی میان بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی، با این برداشت عمل می‌کنند که قدرت سیاسی باید در اختیار کسانی باشد که در جنگ پیروز شده و حکومت پیشین را سرنگون کرده‌اند. با این حال، به اعتقاد سیروان کاجو، تحولات سوریه و خاورمیانه چنان سیال است که تغییر شرایط سیاسی و امنیتی می‌تواند در زمانی کوتاه فرصت‌های تازه‌ای برای تحول دموکراتیک ایجاد کند.
رانا خلف نیز با اشاره به تحولات سیاسی و اجتماعی در کشورهای دیگر، بر ضرورت ایجاد شیوه‌های جدید همبستگی میان نیروهای دموکراسی‌خواه تأکید می‌کند و معتقد است ایده‌ها و مطالبات سیاسی می‌توانند از مرزهای ملی عبور کنند و بر یکدیگر اثر بگذارند.
برآیند دیدگاه‌های مطرح‌شده در گزارش آمارگی نشان می‌دهد مسئله اصلی سوریه در مرحله کنونی، صرفاً مشارکت دادن برخی گروه‌ها در ساختار دولت جدید نیست، بلکه فقدان توافقی ملی درباره ماهیت نظام سیاسی آینده است. در شرایطی که دولت انتقالی بر تمرکز قدرت تأکید دارد و بازیگران خارجی نیز ثبات را بر دموکراتیزاسیون مقدم می‌دانند، ظرفیت نیروهای کرد برای ایفای نقش یک بدیل سیاسی مستقل با چالش مواجه شده است. از سوی دیگر، تضعیف اعتماد میان کردها و دیگر گروه‌های اجتماعی، خطر محدود شدن توافق‌های سیاسی به تقسیم مناصب و امتیازهای موقت را افزایش می‌دهد. به نظر می‌رسد تحقق یک نظام دموکراتیک و فراگیر در سوریه، بیش از توافق‌های موردی و انتصاب چهره‌های سیاسی، به تضمین‌های قانونی، توزیع واقعی قدرت، تمرکززدایی و مشارکت پایدار همه جوامع در اداره کشور وابسته است.
