میدل ایست نیوز: خروج رسمی ارتش امریکا از عراق پایان حضور دو دهه‌ای این کشور در عراق را رقم می‌زند، اما میراث جنگ عراق همچنان بر حاکمیت شکننده این کشور سایه افکنده است. از حمله سال ۲۰۰۳ که به سرنگونی صدام حسین انجامید تا بازگشت نیروهای امریکایی برای مبارزه با داعش، نیروهای امریکایی کشوری را پشت سر گذاشته‌اند که همچنان با زخم‌های فرقه‌ای، قدرت شبه‌نظامیان و فشارهای منطقه‌ای دست‌وپنجه نرم می‌کند.
به گزارش میرو به نقل از نیویورک تایمز، میراث جنگ عراق صرفاً یک خاطره تاریخی نیست؛ بلکه واقعیتی سیاسی و جاری است که توانایی بغداد برای کنترل گروه‌های مورد حمایت ایران، حفاظت از متحدان کرد و ایجاد توازن میان واشنگتن و تهران را محدود می‌کند. با خروج آخرین نیروهای ائتلاف، عراق با انتقالی نامطمئن روبه‌رو است. علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، وعده داده است تا سال ۲۰۲۷ شبه‌نظامیان را تحت کنترل دولت درآورد؛ با این حال، همین گروه‌ها خروج امریکا را پیروزی خود می‌دانند. مقام‌های کرد نیز درباره آسیب‌پذیری در نبود پدافند هوایی هشدار می‌دهند و شهروندان عادی عراق از بازگشت خشونت بیم دارند.
توافق خروج که نخستین بار در سال ۲۰۲۴ حاصل شد، بازتاب خستگی امریکا از جنگ‌های بی‌پایان است. با این حال، میراث این جنگ از طریق اهرم‌های مالی، سوءاستفاده‌های حل‌نشده و خطر ازسرگیری درگیری همچنان پابرجاست. میراث جنگ عراق با خروج نیروهای امریکایی از میان نخواهد رفت، بلکه در هر محاسبه سیاسی و تصمیم امنیتی ادامه خواهد داشت.
میراث جنگ عراق بر خروج امریکا سایه افکنده است
نیروهای امریکایی روز چهارشنبه به‌طور رسمی از عراق خارج شدند و به حضور نظامی دو دهه‌ای خود پایان دادند؛ حضوری که سال‌ها خونریزی ویرانگر را به دنبال داشت و اکنون کشوری آسیب‌دیده را بر جای می‌گذارد که برای رهایی از وابستگی به دو متحد قدرتمند خود ــ که اکنون در حال جنگ با یکدیگر هستند ــ تلاش می‌کند.
پس از سرنگونی صدام حسین در سال ۲۰۰۳، دیکتاتور خشنی که نزدیک به ۲۴ سال بر عراق حکومت کرد، نیروهای آمریکایی برای دومین بار از این کشور خارج می‌شوند.
حمله و اشغال امریکا که در سال ۲۰۱۱ پایان یافت، کشوری را بر جای گذاشت که از خونریزی‌های فرقه‌ای و شورش‌های مسلحانه به‌شدت آسیب دیده بود؛ درگیری‌هایی که بنا بر محافظه‌کارانه‌ترین برآوردها، جان نزدیک به ۴۵۰۰ امریکایی و بیش از ۱۱۵ هزار عراقی را گرفت.
نیروهای امریکایی سرانجام سه سال بعد به عراق بازگشتند؛ این بار برای رهبری ائتلاف بین‌المللی علیه داعش، گروهی که زمانی بخش‌هایی از عراق و سوریه را تصرف کرده بود و به دلیل کشتار شیعیان عراق، اعدام علنی گروگان‌ها و شکنجه و به بردگی گرفتن زنان متعلق به اقلیت ایزدی عراق شهرت یافته بود.
با پایان عملیات «عزم راسخ» ــ نام رسمی ارتش امریکا برای عملیات چندملیتی علیه داعش ــ آخرین گروه از ۲۵۰۰ نیروی امریکایی که امسال در عراق مستقر بودند، اکنون این کشور را ترک کرده‌اند.
دریادار «لیام ام. هولین»، فرمانده کارگروه مشترک عملیات عزم راسخ، در مراسمی که با حضور مقام‌های امریکایی و عراقی در بغداد برگزار شد، اعلام کرد: «ائتلاف عملیات خروج سازمان‌یافته خود از اربیل را با موفقیت به پایان رساند.» اربیل، مرکز اقلیم خودمختار کردستان عراق، میزبان آخرین پایگاه ائتلاف در عراق بود.
دریادار هولین در سخنرانی خود به زبان عربی گفت: «در این لحظه تاریخی در برابر شما ایستاده‌ام؛ لحظه‌ای که یک ملت سرنوشت خود را دوباره به دست می‌گیرد.»
او ضمن وعده ایجاد همکاری‌های امنیتی جدید میان نیروهای آمریکا و عراق، از عراق خواست هوشیار بماند و با استناد به یک ضرب‌المثل عربی گفت: «خود را برای شغال با کمربند شیر آماده کن.»
زخم‌های فیزیکی و خاطراتی که رو به فراموشی‌اند
نشانه‌های فیزیکی دهه‌ها جنگ هر روز بیشتر از میان می‌روند. دیوارهای انفجاری که زمانی در سراسر بغداد کشیده شده بودند، برچیده شده‌اند. مراکز خرید، رستوران‌ها و پروژه‌های ساختمانی در کشوری که مصمم است ریتم زندگی عادی را که سال‌ها بمب‌گذاری‌های خودرو‌یی از آن گرفته بود، دوباره به دست آورد، پرجنب‌وجوش هستند.
دستاوردهایی که عراقی‌ها با دشواری به دست آورده‌اند، در منطقه‌ای که از پیامدهای جنگ امریکا و اسرائیل علیه ایران متلاطم شده، شکننده‌تر به نظر می‌رسند. عراق تلاش می‌کند میان روابط حیاتی خود با ایران، همسایه قدرتمندش، و مهم‌ترین متحدش، واشنگتن، توازن برقرار کند؛ واشنگتن نگران است خروج نیروهای آمریکایی از عراق باعث جسورتر شدن تهران شود.
توافق خروج نیروهای امریکایی در سال ۲۰۲۴ میان دولت بغداد و دولت جو بایدن حاصل شد. اینکه دولت دونالد ترامپ، با وجود جنگ با ایران، به مهلت ۳۰ سپتامبر پایبند ماند، نشان‌دهنده عزم گسترده‌تر آمریکا برای کاهش حضور خود در منطقه است.
سال‌هاست خستگی گسترده‌ای در امریکا نسبت به آنچه به «جنگ‌های بی‌پایان» معروف شده، وجود دارد؛ جنگ‌هایی که در عراق و افغانستان به وقوع پیوستند.
سوءاستفاده‌ها و خونریزی‌های فرقه‌ای
در حالی که عراق این هفته پایان حضور امریکا را با برگزاری سه روز «جشن حاکمیت» گرامی می‌دارد، این کشور تحت فشار شدید دولت ترامپ برای خلع سلاح شبه‌نظامیان شیعه مورد حمایت ایران قرار دارد؛ بسیاری از این گروه‌ها تلاش‌های دولت برای قرار دادن آنها تحت کنترل خود را نادیده می‌گیرند.
آخرین نیروهای امریکایی میراثی پرتنش از حضور این کشور در عراق بر جای می‌گذارند. عراق شمار زیادی تلفات غیرنظامی متحمل شد و چرخه‌ای از خشونت فرقه‌ای میان اکثریت شیعه عراق، که پس از سال‌ها سرکوب در دوره حکومت حسین قدرت گرفته بودند، و اقلیت سنی، که امتیازاتی را که در دوران حکومت او داشتند از دست داده بودند، شکل گرفت.
نیروهای امریکایی نیز خود مرتکب موارد متعددی از سوءاستفاده شدند؛ از جمله شکنجه بازداشت‌شدگان عراقی در زندان ابوغریب و استفاده از پیمانکاران خصوصی دفاعی مانند بلک‌واتر که کشتار غیرقانونی غیرنظامیان توسط آنها، خشم عمیقی را نسبت به مصونیت آمریکایی‌ها از مجازات برانگیخت.
با وجود این نارضایتی‌ها، عراقی‌ها خروج امریکا را با نگرانی دنبال کرده‌اند.
عمر الحسینی، عکاس اهل موصل، شهری که در مرکز خلافت خودخوانده داعش قرار داشت، گفت: «همسرم بر اثر ترکش گلوله آمریکایی بینایی خود را از دست داد. عمویم نیز پس از آنکه با گلوله امریکایی فلج شد، به دست داعش کشته شد. اما امروز، وقتی درباره خروج امریکایی‌ها صحبت می‌کنیم، شادی ما با ترس درهم آمیخته است.»
آیا بغداد می‌تواند شبه‌نظامیان خود را کنترل کند؟
عراق تحت رهبری نخست‌وزیر تازه‌کار خود، علی الزیدی، با وظیفه دشوار مهار مجموعه گسترده‌ای از شبه‌نظامیان روبه‌رو است.
این شبه‌نظامیان ابتدا با حمایت ایران برای مقابله با اشغال امریکا شکل گرفتند و صدها سرباز امریکایی را کشتند. خشونت‌های فرقه‌ای که به تشدید آن کمک کردند نیز ده‌ها هزار عراقی را به کام مرگ فرستاد. در سال ۲۰۱۴، زمانی که شیعیان عراق برای مقابله با داعش بسیج شدند، شمار این شبه‌نظامیان افزایش یافت. در سالهای پس از آن، این گروه‌های چند هزار نفری نه‌تنها از نظر قدرت نظامی رشد کردند، بلکه با تشکیل احزاب سیاسی، جایگاه خود را به‌طور عمیقی در ساختار دولت تثبیت کردند.
علی الزیدی وعده داده است تا اواسط سال ۲۰۲۷ شبه‌نظامیان را تحت کنترل دولت درآورد. اما هنوز مشخص نیست که او بتواند این وعده را عملی کند. موضوع اهمیت زیادی دارد: واشنگتن از طریق حساب بانکی عراق در امریکا که پرداخت‌های نفتی از آن انجام می‌شود، بر انتقال فیزیکی دلارهای حاصل از درآمد نفت عراق کنترل دارد و امسال نیز نشان داده است که حاضر است از این اهرم استفاده کند؛ به‌گونه‌ای که برای مدتی جریان این وجوه را متوقف کرد.
ایران مصمم است شبه‌نظامیان را حفظ کند؛ گروه‌هایی که در جریان جنگ، شرکای ارزشمندی در انجام حملات، ایجاد آشوب منطقه‌ای و تحمیل هزینه‌های سنگین به اقتصاد جهانی بوده‌اند.
الزیدی در مصاحبه‌ای اخیر با نیویورک‌تایمز گفت: «امروز هر عراقی می‌خواهد کشورش حاکمیت کامل داشته باشد؛ آنها می‌خواهند قدرت منحصراً در دست دولت باشد» و وعده داد به «قانون جنگل» پایان دهد.
پس از خروج امریکا چه چیزی در انتظار عراق است؟
بسیاری از عراقی‌ها نگرانند که کشورشان در این کشمکش چه سرنوشتی پیدا خواهد کرد.
احمد الشمری، کارمند وزارت آموزش و پرورش در فلوجه، شهری که به نمادی از پیروزی‌های شکننده نخستین حضور نظامی امریکا در عراق تبدیل شد، گفت: «ما می‌ترسیم عراق بلعیده شود.»
فلوجه شاهد مرگبارترین و ویرانگرترین نبردها برای سرکوب شورشیان در جریان اشغال امریکا بود، اما در سال ۲۰۱۴، زمانی که نیروهای داعش سراسر کشور را درنوردیدند، به نخستین شهری تبدیل شد که به دست این گروه افتاد.
زمانی که نیروهای امریکایی برای رهبری ائتلافی چندملیتی جهت شکست این گروه بازگشتند، مبارزه برای بیرون راندن داعش بخش‌های وسیعی از شهرهای عراق را به ویرانه تبدیل کرد.
این جنگ شمار نامعلومی کشته بر جای گذاشت، میلیون‌ها نفر از اقلیت سنی عراق را آواره کرد و سالهای بیشتری از درگیری‌های فرقه‌ای را به دنبال داشت.
پرسش بسیاری از عراقی‌های عادی امروز این است که جدیدترین خروج امریکا چه پیامدهای پیش‌بینی‌نشده‌ای برای زندگی آنها خواهد داشت؛ خواه بازگشت دوباره گروه‌های جهادی باشد یا رویارویی قریب‌الوقوع دولت با شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران.
سرکوت احمد، مغازه‌دار ۲۶ ساله در شمال‌غرب سلیمانیه در اقلیم کردستان عراق، گفت: «آنچه پس از خروج سال ۲۰۱۱ رخ داد را به یاد دارم. تصور کنید این گروه‌های طرفدار ایران در نبود ائتلاف بین‌المللی چه بر سر ما خواهند آورد.»
کردها با نظم امنیتی جدید روبه‌رو هستند
برخی کارشناسان امنیت منطقه‌ای معتقدند این حضور مستمر امریکا در عراق بود که به شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران اجازه می‌داد موجودیت و سلاح‌های خود را توجیه کنند.
«آدام واینستین»، از حامیان قدیمی پایان مأموریت نیروهای امریکایی در عراق و معاون برنامه خاورمیانه در مؤسسه کوئینسی، یک گروه پژوهشی، گفت: «ما نمی‌توانیم صرفاً این مأموریت‌ها را از یک دلیل وجودی به دلیل وجودی دیگری تغییر دهیم؛ کاری که طی ۲۵ سال انجام داده‌ایم.»
ترامپ نیز که از مخالفان دیرینه جنگ عراق است، در پیامی در شبکه‌های اجتماعی به مناسبت خروج نیروهای امریکایی همین نکته را تکرار کرد: «ما برای مبارزه با یک خلافت آمدیم. دیگر خلافتی وجود ندارد. ما به خانه بازمی‌گردیم!»
الزیدی در مراسم خروج نیروهای امریکایی، از ایالات متحده و تمامی کشورهای دیگری که بیش از یک دهه از مبارزه با داعش حمایت کردند، تشکر کرد.
او گفت: «پایان مأموریت ائتلاف بین‌المللی به معنای پایان نبرد ما با تروریسم نیست. این پایان، نشان‌دهنده انتقال عراق به مرحله‌ای است که در آن مسئولیت کامل امنیت و ثبات خود را بر عهده می‌گیرد.»
کردها در نظم امنیتی جدید آسیب‌پذیر هستند
اگرچه دو کشور وعده داده‌اند همکاری گسترده خود را حفظ کنند، امریکا و عراق هنوز برنامه‌های مربوط به روابط امنیتی آینده خود را نهایی نکرده‌اند. وزارت دفاع امریکا در بیانیه‌ای اعلام کرد به ارائه «آموزش هدفمند و حمایت اطلاعاتی» از عراق ادامه خواهد داد.
ریناد منصور، تحلیلگر مسائل عراق در مؤسسه چتم‌هاوس در لندن، گفت آخرین باری که نیروهای امریکایی عراق را ترک کردند، امریکا یکی از بزرگ‌ترین سفارتخانه‌های خود در جهان را در این کشور حفظ کرد. اما امروز حضور دیپلماتیک امریکا تنها بخش کوچکی از آن زمان است.
او گفت این تغییر نشان‌دهنده تمایل واشنگتن برای خارج کردن خود از خاورمیانه است: «در تصویر بزرگ‌تر، این نشان می‌دهد امریکا دیگر آن چیزی نیست که در گذشته بود؛ اما در عین حال، اولویت‌هایش نیز دیگر همان اولویت‌های گذشته نیست.»
این وضعیت به‌ویژه اقلیم کردستان عراق در شمال را نگران کرده است؛ اقلیمی که شاهد بود چگونه خروج نیروهای آمریکایی از شمال‌شرق سوریه تحت کنترل کردها در دولت ترامپ، باعث شد این منطقه تحت کنترل دولت مرکزی سوریه قرار گیرد.
کردهای عراق که در دهه ۱۹۹۰ با حمایت هوایی امریکا روند ایجاد حاکمیت در منطقه خود را آغاز کردند، در نظم امنیتی جدید عراق بیش از دیگران احساس آسیب‌پذیری می‌کنند. کردستان عراق که یکی از نزدیک‌ترین شرکای امنیتی امریکا در منطقه بوده، امسال بارها هدف حملات ایران و شبه‌نظامیان عراقی متحد این کشور قرار گرفته است.
مقام‌های کرد می‌گویند این وضعیت نشان‌دهنده مشکلی جدی‌تر برای امنیت عراق است. «کیفا محمود»، مشاور مسعود بارزانی، نخستین رئیس اقلیم کردستان عراق، گفت: «هیچ سامانه پدافند هوایی نه در اقلیم کردستان و نه در کل عراق وجود ندارد. این وضعیت باعث ایجاد اضطراب و عدم اطمینان می‌شود.»
میراث جنگ عراق قابل پاک شدن نیست
تلاش‌های بغداد برای اعمال حاکمیت خود در ماه‌های اخیر بارها با حوادثی تضعیف شده است که نشان می‌دهد این کشور بر آسمان و مرزهای خود کنترل کامل ندارد.
در تازه‌ترین مورد، عربستان، عراق را متهم کرد که مبدأ حمله‌ای بوده که به‌طور موقت خط لوله شرقی ـ غربی این کشور را از کار انداخت؛ خط لوله‌ای که ۴ درصد از عرضه جهانی نفت را منتقل می‌کند. مقام‌های عراقی مظنون هستند که شبه‌نظامیان عراقی زمینه انجام این حمله توسط عوامل ایرانی را فراهم کرده‌اند.
همزمان، شبه‌نظامیان عراقی به این واقعیت اشاره می‌کنند که اسرائیل در جریان جنگ با ایران، پایگاه‌های مخفی در صحرای عراق ایجاد کرده بود. همچنین نیروهای ترکیه سال‌هاست مناطقی در شمال عراق را تحت کنترل دارند، هرچند مقام‌های عراقی و ترکیه‌ای اخیراً از برنامه‌هایی برای خروج مرحله‌ای این نیروها خبر داده‌اند.
این شکاف‌ها در حاکمیت عراق ممکن است به بزرگ‌ترین آسیب‌پذیری دولت در کارزار خود برای کنترل شبه‌نظامیان تبدیل شود.
چند روز پیش از پایان رسمی حضور نظامی آمریکا، «ابومجاهد العساف»، یکی از رهبران کتائب حزب‌الله، از قدرتمندترین گروه‌های شبه‌نظامی مورد حمایت ایران در عراق، در صورت ادامه پایبندی دولت به تحریم‌های جدید آمریکا علیه تهران، هشداری جدی به دولت داد.
او در بیانیه‌ای نوشت: «بگذارید آقای الزیدی و کسانی که پشت سر او ایستاده‌اند بدانند: دولتی که برای منافع مردم کار نکند، با روش‌های مختلف سرنگون خواهد شد.»
شبه‌نظامیان خروج رسمی امریکا را نه به‌عنوان موفقیت کارزار مبارزه با داعش، بلکه به‌عنوان پیروزی خود تبلیغ می‌کنند. آنها در حالی که پرچم‌های نیروهای خود را در دست داشتند، روز چهارشنبه جشن بزرگی در خیابان‌های بغداد برگزار کردند و شعارشان این بود: «نمی‌گذاریم بمانید.»
آنها گفتند این خروج «مناسبتی بود که به برکت خون پاک شهدا و صبر رزمندگان مقاومت اسلامی عراق» امکان‌پذیر شد.
بسیاری از عراقی‌هایی که با شبه‌نظامیان مخالف هستند نیز خاطرات دردناکی از حضور امریکا در عراق دارند. از جمله آنها «عواطف العزاوی»، زن ۵۷ سالهای است که امریکا را مسئول مرگ پسرش می‌داند؛ او می‌گوید پسرش در جریان تبادل آتش میان شبه‌نظامیان و نیروهای آمریکایی در زادگاهشان، فلوجه، کشته شد.
او گفت: «قبلاً امریکایی‌ها را دوست داشتم، چون ما را از ظلم صدام حسین نجات دادند. اما متأسفانه بعدها دریافتیم که ظلم و بی‌رحمی ارتش امریکا از صدام نیز بدتر بود.»
او گفت در نخستین شبی که نیروهای امریکایی دیگر در عراق حضور نداشته باشند، «در خانه کیک می‌پزم، شمع روشن می‌کنم و آنها را فوت می‌کنم تا جشن بگیرم.»
