خروج در کار نیست!

چرا ترکیه نیروهای خود را در سوریه و عراق نگه داشته است؟

میدل ایست نیوز: علیرغم شکست اخیر نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) به رهبری کردها و روند تازهٔ صلح با حزب کارگران کردستان (پ ک.ک)، ترکیه هیچ تمایلی به خروج نیروهایش از سوریه یا عراق نشان نمی‌دهد.

یاشار گولر، وزیر دفاع ترکیه، در مصاحبه‌ای که در ۹ فوریه در روزنامهٔ حریت منتشر شد، گفت: «ما هیچ برنامه‌ای برای خروج یا ترک آن مناطق نداریم.» او افزود: «تصمیم خروج از آن مناطق را جمهوری ترکیه خواهد گرفت. به حرف دیگران اهمیتی نمی‌دهیم. در حال حاضر هیچ تصمیمی در این باره وجود ندارد.»

در اکتبر ۲۰۲۵، پارلمان ترکیه با تمدید حضور نظامی در سوریه و عراق برای سه سال دیگر موافقت کرد.

حضور نامحدود؟

نیکلاس هراس، مدیر ارشد استراتژی و نوآوری در مؤسسه نیو لاینز، گفت: «ترکیه می‌خواهد حضوری نامحدود در عراق داشته باشد تا بتواند به نفوذ خود بر اقلیم کردستان عراق ادامه دهد و همچنین در سوریه حضور یابد تا تأثیر قدرتمندی بر تحولات سوریهٔ پسااسد داشته باشد.»

به گفتهٔ هراس، حضور نظامی ترکیه در هر دو کشور بر مبنای تأثیرگذاری بر تحولات ژئوپلیتیکی در مرزهای خود، کاهش چالش‌های داخلی مرتبط با کردها، و فراهم کردن زمینه برای بازگشت پناهندگان سوری به کشورشان استوار است.

این تحلیلگر افزود: «نه دولت عراق و نه دولت سوریه توانایی به چالش کشیدن حضور نظامی ترکیه را ندارند و این واقعیت، حفظ حضور بلندمدت نظامی ترکیه در این کشورها را از نظر آنکارا نسبتاً کم‌هزینه می‌سازد.»

اظهارات گولر اندکی پس از آن بیان شد که ارتش سوریه به فرماندهی احمد الشرع، رئیس‌جمهور موقت، توانست نیروهای دموکراتیک سوریه را از چندین منطقهٔ عربی‌نشین که در جریان جنگ با دولت اسلامی (داعش) تصرف کرده بودند، عقب براند. ترکیه که متحد الشرع و مخالف سرسخت نیروهای دموکراتیک سوریه است، از این عملیات حمایت کرد. از آن زمان، دمشق و نیروهای دموکراتیک سوریه بر سر ادغام جنگجویان این نیروها در ارتش جدید سوریه به توافق رسیده‌اند.

با توجه به اینکه نیروهای دموکراتیک سوریه متحمل یک شکست راهبردی بزرگ شده‌اند و آمریکا اعلام کرده که همکاری موقت خود با این گروه علیه داعش «تا حد زیادی منقضی شده»، اصرار ترکیه بر حفظ نیروهایش در شمال سوریه دیگر به راحتی قابل توجیه به نظر نمی‌رسد.

در اوت ۲۰۱۶ آنکارا نیروهای خود را برای جنگ با داعش و جلوگیری از پیشروی نیروهای کرد به سمت غرب، از مناطق کردنشین اصلی و اتصال آن‌ها به منطقه جدا افتادهٔ عفرین در شمال غرب، از مرز جنوبی خود گذراند. ترکیه در اوایل ۲۰۱۸ به عفرین و در اکتبر ۲۰۱۹ به بخش‌هایی از شمال شرق سوریه حمله کرد.

ترکیه همهٔ این کارها را زمانی انجام داد که بشار اسد بر سوریه حکومت می‌کرد. از زمان سرنگونی اسد در دسامبر ۲۰۲۴، آنکارا اکنون متحدی در مقام ریاست جمهوری دارد. با این حال، اسرائیل به شدت با هرگونه استقرار احتمالی نیروهای ترکیه در پایگاه‌های مرکزی سوریه، حتی با مجوز دمشق، مخالفت کرده و پس از فرار اسد، به سرعت به منطقهٔ حائل غیرنظامی در جنوب غرب سوریه در نزدیکی بلندی‌های اشغالی جولان پیشروی و نیروهای خود را در آنجا مستقر کرد.

جاشوا لندیس، مدیر مرکز مطالعات خاورمیانه در دانشگاه اوکلاهما، گفت: «آنکارا می‌تواند در یک استدلال مقایسه‌ای، به اشغال مستمر جنوب سوریه توسط اسرائیل اشاره کند و آن را دلیلی برای حضور مداوم خود بداند.» او افزود: «اگر آمریکا یا دیگران پیشنهاد خروج ترکیه را بدهند، اردوغان می‌تواند درخواست کند که این خروج، بخشی از یک عقب‌نشینی هماهنگ همهٔ قدرت‌ها از منطقه باشد».

در سطحی گسترده‌تر، ترکیه به دنبال حفظ اهرم فشار خود در سوریه و عراق است تا علاوه بر داشتن حق نظر در نحوهٔ برخورد دمشق و بغداد با اقلیت‌های کرد در این دو کشور، «نفوذ خود را بر بسیاری از نقاط تنش‌زا حفظ کند».

ترکیه و سوریه جدید

لندیس می گوید: «در شکست دادن اسد، اردوغان به الشرع کمک کرد و بی‌شک معتقد است که بدهی عظیم الشرع به ترکیه هنوز به طور کامل پرداخت نشده است.»

علاوه بر این، این تحلیلگر مسائل سوریه، خاطرنشان کرد که همچنان «مسائل بحث‌برانگیز» دیگری بین آنکارا و دمشق وجود دارد. به گفته او «صنعت‌گران محلی سوری از دمشق خواسته‌اند در برابر واردات ارزان‌قیمت ترکیه که باعث کاهش فروش آن‌ها شده، تعرفه‌ها را افزایش دهد. دمشق یک توافقنامهٔ بزرگ برای بندر طرطوس امضا کرده است، اما توافقات تجاری، دفاعی و حمل‌ونقل دیگری نیز در انتظارند».

او افزود: «مسئله کردها در سوریه حل نشده است. تا زمانی که بسیاری از مسائل بی‌پاسخ مانده‌اند، آنکارا بر داشتن حق نظر پافشاری کرده و می‌خواهد اهرم فشار خود را حفظ کند».

علاوه بر نفوذ بر مسئله کردها، ترکیه مزایای راهبردی گسترده‌تری را در ادامه حضور نظامی خود می‌بیند.

لندیس می گوید: «اکنون که محور مقاومت تا حد زیادی نابود شده، آنکارا و ریاض با هم برای محدود کردن موقعیت سلطه‌جویانهٔ اسرائیل در منطقه همکاری می‌کنند. معماری امنیتی جدیدی در منطقه در حال ظهور است».

محور مقاومت ترور حسن نصرالله، رهبر کهنه‌کار حزب‌الله توسط اسرائیل و سرنگونی اسد در اواخر ۲۰۲۴ را پشت سر گذاشت. این تحولات با تضعیف راهبردی ایران و عواملش، به نفع اسرائیل تمام شد.

لندیس گفت: «ترکیه، عربستان سعودی و قطر به دنبال مهار اسرائیل هستند. این یکی از دلایلی است که ترکیه تمایلی به تضعیف موقعیت خود در سوریه ندارد. آنکارا سوریه را قطعه مهمی در تلاش خود برای مهار اسرائیل می‌داند.» او افزود: «آن‌ها از توانایی اسرائیل در حمله به کشورهای منطقه در هر زمان که بخواهد، هراس دارند، چرا که اسرائیل در کارزارهای بمباران اخیر خود علیه دوحه یا ایران نشان داده است».

بی‌ثباتی داخلی نیز توانایی یا حتی تمایل دمشق را برای درخواست خروج نظامی ترکیه محدود می‌کند.

لندیس گفت: «هرچه دمشق زودتر بر کشور تسلط یابد و بتواند با اقلیت‌ها به یک تفاهم زیستی موفق دست یابد، بیشتر می‌تواند خواستار خروج نیروهای ترکیه شود. تا زمانی که امنیت داخلی سوریه نامطمئن باشد و تا زمانی که شبه‌نظامیان همسو با حکومت از درجه‌ای از استقلال برخوردار باشند، آنکارا حفظ مواضع خود در داخل سوریه را موجه خواهد دید».

سلیمان اوزرن، مدرس دانشگاه امریکن و عضو ارشد مؤسسه سیاست اوریون، معتقد است برای «نتیجه‌گیری» درباره گام‌های بعدی آنکارا در سوریه یا عراق زود است. در سوریه، ممکن است «به دنبال سرمایه‌گذاری بر شتاب موجود» علیه نیروهای دموکراتیک سوریه باشد.

اوزرن گفت: «با این حال، محیط سیاسی در عراق مجموعه بسیار پیچیده‌تری از چالش‌ها را پیش رو می‌گذارد».

در حالی که سوریه تا حدودی به یک راه‌حل بالقوه نزدیک‌تر به نظر می‌رسد، عراق شامل گروه وسیع‌تری از بازیگران فراتر از پ ک ک، اقلیم کردستان عراق و دولت در بغداد است.

اوزرن گفت: «وجود پویایی‌های سیاسی، فرقه‌ای و منطقه‌ای اضافی، مسئله عراق را به مراتب پیچیده‌تر می‌سازد. در نتیجه، احتمالاً آنکارا نیازمند اتخاذ رویکردی محتاطانه‌تر و سنجیده‌تر در پیگیری اهداف خود در آنجا خواهد بود».

ایجاد توازن بین امنیت و روابط سیاسی

حضور نظامی ترکیه در عراق، برخلاف سوریه، به دهه ۱۹۹۰، زمانی که عملیات برون‌مرزی مقطعی را علیه پایگاه‌های پ.ک.ک در کوه‌های کردستان عراق آغاز کرد، بازمی‌گردد.

ترکیه از سال ۲۰۱۸ شروع به گسترش حضور عمیق خود در آن منطقه خودمختار کرد و پاسگاه‌های نظامی دورافتاده‌تری ایجاد کرد. آنکارا در مه ۲۰۲۱، زمانی که تصاویر ماهواره‌ای نشان داد در حال جنگل‌زدایی از بخش‌هایی از کردستان عراق برای ساخت جاده برای ارتش خود است، کردهای عراقی را خشمگین کرد.

در فوریه ۲۰۲۶، مشخص شد که ترکیه در حال ساخت جاده دیگری در استان دهوک در غرب این منطقه خودمختار است.

ترکیه در حال حاضر درگیر مذاکرات صلح گسترده‌ای با پ.ک.ک است که پیشرفت قابل توجهی داشته است. به عنوان مثال، این گروه در ۱۲ می ۲۰۲۵ از مبارزه مسلحانه کناره‌گیری کرد. در ۹ ژوئیه، عبدالله اوجالان، رهبر دیرینه‌اش که زندانی است، از همه اعضا خواست تا سلاح‌های خود را زمین بگذارند. دو روز بعد، جنگجویان پ.ک.ک در کردستان عراق، اسلحه‌های خود را به نشانه حسن نیت به آتش کشیدند.

علاوه بر این، این گروه در ۱۶ نوامبر اعلام کرد که از منطقه راهبردی زاپ در کردستان عراق خارج شده و این اقدام را «سهم عملی قابل توجهی» در روند صلح توصیف کرد.

اوزرن گفت: «علیرغم ژست‌های نمادین خلع سلاح، هسته اصلی پ.ک.ک. در عراق همچنان سلاح‌های خود را حفظ کرده است. روند صلح در ترکیه ، اگرچه به طرز محسوسی کند شده، اما همچنان ادامه دارد.»

بدون انحلال کامل و خلع سلاح قابل راستی‌آزمایی، بعید است آنکارا به حضور نظامی خود در عراق یا سوریه پایان دهد.

اوزرن گفت: «در حالی که یک روند صلح داخلی در جریان است، ترکیه احتمالاً به مشارکت بازیگران خارجی – به ویژه ایالات متحده و اتحادیه اروپا – نیاز خواهد داشت تا نقشی سازنده در عراق ایفا کنند، مشابه نقش‌هایی که قبلاً در سوریه بر عهده گرفته‌اند.»

آنکارا مدت‌هاست که برای برچیدن حضور پ.ک.ک. در خاک خود بر عراق فشار وارد کرده است. در عین حال، از محدودیت‌های این هدف آگاه است و بر این اساس تلاش کرده تا عملیات امنیتی خود را با نیاز به حفظ روابط سازنده با بغداد متوازن کند.

اوزرن گفت: «آنکارا باید در قبال این مسئله پیچیده‌تر، رویکردی محتاطانه‌تر در پیش بگیرد.»