پیوستن سوریه به توافق مکه؛ از مزایا و خطرات تا تغییرات احتمالی

میدل ایست نیوز: چشم‌انداز پیوستن دمشق به توافق‌نامه دفاع مشترک مکه، متغیری مهم و تأثیرگذار را به محیط امنیتی از پیش بی‌ثبات خاورمیانه اضافه کرده است. سفر اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، به اسلام‌آباد در ماه اوت، از شتاب‌گیری دوباره روند دیپلماتیک حکایت داشت با این حال، اظهارات او مبنی بر اینکه سوریه در حال بررسی پیوستن به پیمان دفاعی سوریه است، همچنان عامدانه مشروط و محتاطانه مطرح شده است.

به گزارش موسسه Arab Gulf States Institute به نقل از میرو، اعضای کنونی این توافق، یعنی عربستان، ترکیه و پاکستان، هر یک قابلیت‌های متفاوتی را به این چارچوب می‌آورند اما موقعیت جغرافیایی سوریه می‌تواند عمق عملیاتی این ائتلاف را دگرگون کند. حملات اخیر اسرائیل به پایگاه هوایی ابوالظهور نشان می‌دهد که اقدامات نظامی تا چه اندازه می‌توانند محاسبات دیپلماتیک را در مدت کوتاهی تحت تأثیر قرار دهند. برای سوریه، عضویت در این توافق می‌تواند مزایایی همچون افزایش بازدارندگی و دسترسی به برنامه‌های متنوع آموزش نظامی به همراه داشته باشد؛ اما در مقابل، خطر تحریک تشدید اقدامات اسرائیل و محدود شدن انعطاف‌پذیری دمشق در سیاست خارجی را نیز افزایش می‌دهد؛ انعطاف‌پذیری‌ای که دمشق تاکنون با دقت آن را مدیریت کرده است.

پیمان دفاعی سوریه، با وجود مفاد مبهم خود درباره دفاع جمعی، سطح جدیدی از عدم قطعیت را به محاسبات طرف‌های متخاصم وارد می‌کند. اعضای کنونی این توافق، از تثبیت جایگاه دمشق در یک معماری امنیتی غیرایرانی منافع راهبردی می‌بینند؛ با این حال، باید این منافع را در برابر خطر درگیری مستقیم با اسرائیل بسنجند. پرسش اصلی این است که آیا پیوستن سوریه می‌تواند اعتبار و قابلیت بازدارندگی این توافق را تقویت کند یا اینکه در صورت مواجهه با یک بحران فوری، محدودیت‌های نهادی آن را آشکار خواهد ساخت.

گشایش دیپلماتیک جدیدی در حال شکل‌گیری است

در ۱۹ اوت، اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، به پاکستان سفر کرد؛ سفری که نخستین حضور یک مقام ارشد دیپلماتیک سوریه در اسلام‌آباد طی ۱۹ سال گذشته به شمار می‌رفت. الشیبانی در جریان این سفر با شماری از مقام‌های ارشد پاکستانی، از جمله شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، دیدار و گفت‌وگو کرد. دو طرف بر تقویت روابط دوجانبه در حوزه‌های دیپلماتیک، تجاری و امنیتی توافق کردند. با این حال، شاید مهم‌ترین تحول در این سفر، اظهارات الشیبانی درباره بررسی احتمال پیوستن سوریه به توافق‌نامه دفاع مشترک مکه بود؛ توافقی که در ابتدا میان عربستان، ترکیه و پاکستان امضا شده است. با این حال، دمشق هنوز تصمیم نهایی خود درباره عضویت در این توافق را اتخاذ نکرده است.

این تحولات تنها چند روز پس از حمله اسرائیل به پایگاه هوایی ابوالظهور در شمال‌غرب سوریه رخ داد. اسرائیل اعلام کرد هدف از این حملات، جلوگیری از ایجاد حضور نظامی ترکیه در این پایگاه بوده است؛ ادعایی که هم دمشق و هم آنکارا آن را رد کردند. این حملات نشانه‌ای از تشدید جدید تنش‌ها میان اسرائیل و ترکیه بر سر سوریه بود. یسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه، را متهم کرد که با کشاندن ترکیه به سوریه، این کشور را وارد «ماجراجویی‌های خطرناک» می‌کند.

در مقابل، وزیر دفاع ترکیه اقدامات نظامی اسرائیل را کاملاً «بی‌محابا و نسنجیده» توصیف کرد. پس از آن، تام باراک، سفیر امریکا در ترکیه و فرستاده ویژه این کشور در امور سوریه، حملات اسرائیل را «تشدید تنش غیرضروری» خواند و هشدار داد که این اقدامات، اسرائیل و ترکیه را «یک گام با رویارویی مستقیم نظامی» فاصله داده است.

پیوستن سوریه به پیمان دفاعی مکه چه تغییراتی ایجاد می‌کند؟

در بحبوحه این تشدید تنش‌ها و در سایه تحولات گسترده‌تر در محیط امنیتی منطقه از زمان آغاز جنگ ایران، احتمال پیوستن سوریه به توافق‌نامه دفاع مشترک مکه این پرسش را مطرح می‌کند که عضویت احتمالی دمشق چه پیامدهایی به همراه خواهد داشت. پیوستن سوریه به این پیمان امنیتی نوظهور می‌تواند برای دمشق و اعضای فعلی آن مزایای راهبردی به همراه داشته باشد، اما هم‌زمان چالش‌های سیاسی و امنیتی جدیدی ایجاد خواهد کرد که می‌تواند اعتبار و کارآمدی این توافق را در معرض آزمون قرار دهد.

مشوق‌ها و منافع عربستان، ترکیه و پاکستان

پیوستن سوریه به توافق‌نامه مکه، یک مزیت راهبردی مهم در اختیار اعضای فعلی آن قرار می‌دهد: جغرافیا. عربستان وزن ژئوپلیتیکی و منابع مالی خود را به این پیمان می‌آورد، ترکیه از قابلیت‌های نظامی پیشرفته برخوردار است و پاکستان نیز به‌عنوان یک قدرت نظامی بزرگ و قدرت هسته‌ای، ظرفیت‌های ویژه‌ای دارد. اضافه شدن سوریه، با توجه به موقعیت راهبردی این کشور، می‌تواند به توافق‌نامه مکه پایگاهی مستحکم‌تر در قلب خاورمیانه بدهد.

برای عربستان، این تحول می‌تواند به تقویت جایگاه ریاض در رهبری منطقه‌ای کمک کند. امضای این توافق در شهر مقدس مکه از همان ابتدا بر نقش محوری عربستان در این پیمان تأکید داشت. بنابراین، گسترش اعضای توافق می‌تواند موقعیت ریاض را به‌عنوان مرکز سیاسی و راهبردی پیمان بیش از پیش تثبیت کند. پیوستن سوریه همچنین می‌تواند کانال نفوذ دیگری در اختیار ریاض در دمشق قرار دهد؛ موضوعی که در کنار نقش اقتصادی مهم عربستان در روند بازسازی سوریه و حمایت دیپلماتیک این کشور از بازگشت سوریه به جامعه بین‌المللی، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

گسترش نقش نظامی ترکیه

ترکیه مهم‌ترین شریک امنیتی سوریه به شمار می‌رود و دو کشور طی سال‌های اخیر روابط امنیتی گسترده‌ای ایجاد کرده‌اند که محور آن بازسازی توانمندی‌های نظامی و امنیت داخلی سوریه است. بر اساس توافق دفاعی دو کشور در سال ۲۰۲۵، ترکیه آموزش‌های نظامی، کمک‌های فنی و تسلیحات مورد نیاز سوریه را تأمین می‌کند. دو کشور همچنین در زمینه مقابله با تروریسم و تبادل اطلاعات با یکدیگر همکاری دارند. نیروهای نظامی ترکیه نیز همچنان با هماهنگی دمشق در شمال سوریه حضور دارند. در چنین شرایطی، پیوستن سوریه به توافق‌نامه مکه می‌تواند این شراکت امنیتی را بیش از پیش تحکیم کند، روابط دو کشور را نهادینه‌تر سازد و دوام آن را فراتر از روابط نزدیک میان آنکارا و دولت کنونی سوریه افزایش دهد.

در مورد پاکستان نیز عضویت سوریه می‌تواند به تقویت حضور راهبردی اسلام‌آباد و نفوذ فزاینده آن در خاورمیانه کمک کند. پاکستان از لحاظ تاریخی در منطقه عمدتاً به‌عنوان یک قدرت نظامی مسلمان در جنوب آسیا شناخته شده که روابط دفاعی نزدیکی با کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، به‌ویژه عربستان سعودی، دارد. با این حال، نقش پاکستان در شکل‌گیری توافق‌نامه مکه و تلاش‌های میانجی‌گرانه این کشور در جریان جنگ ایران، جایگاه اسلام‌آباد را به‌عنوان بازیگری نوظهور در حوزه دیپلماسی و امنیت خاورمیانه تقویت کرده است. با توجه به نیاز گسترده سوریه به کمک برای بازسازی توان نظامی خود، عضویت دمشق می‌تواند فرصت‌هایی برای پاکستان ایجاد کند تا آموزش نظامی نیروهای سوری را بر عهده بگیرد و صادرات رو به رشد تجهیزات دفاعی خود به سوریه را نیز گسترش دهد.

مزایای توافق برای سوریه

سوریه پس از بیش از ۱۳ سال درگیری و جنگ، در موقعیتی شکننده قرار دارد و به دنبال راه‌های مختلفی برای بازسازی توانمندی‌های نظامی و امنیتی خود است؛ اقدامی که می‌تواند به تثبیت اوضاع داخلی و هموار کردن مسیر احیای اقتصادی کمک کند. در همین حال، سوریه با تهدیدهای امنیتی خارجی نیز مواجه است؛ تهدیدهایی که تنها از سوی ایران و نیروهای نیابتی آن ــ که با سقوط حکومت بشار اسد ضربه‌ای جدی متحمل شدند ــ ناشی نمی‌شود، بلکه اسرائیل مهم‌ترین تهدید خارجی برای دمشق به شمار می‌رود. از زمان سقوط اسد، اسرائیل در قبال دمشق رویکردی نظامی و خصمانه در پیش گرفته است؛ این در حالی است که رهبری جدید سوریه به‌طور مستمر بر تلاش‌های دیپلماتیک تأکید کرده است.

راهبرد سوریه برای پرهیز از تشدید تنش تاکنون در شکل‌دهی به افکار عمومی و مواضع بین‌المللی علیه مداخلات اسرائیل در سوریه مؤثر بوده است. پس از حملات اسرائیل به پایگاه هوایی ابوالظهور، این حملات با محکومیت و انتقاد گسترده‌ای مواجه شد؛ از جمله از سوی امارات متحده عربی، سازمان ملل متحد و تام باراک. با این حال، این رویکرد تاکنون نتوانسته است اسرائیل را از ادامه اقدامات نظامی خود بازدارد.

از جایگاه نظری، پیوستن سوریه به توافق‌نامه مکه می‌تواند برای دمشق لایه‌ای مضاعف از پوشش دیپلماتیک و سطحی از بازدارندگی ایجاد کند؛ اما به‌راحتی می‌توان سناریوهایی را تصور کرد که در آن اسرائیل برای اعمال فشار بر دمشق و منصرف کردن آن از چنین اقدامی، به تشدید عملیات نظامی در سوریه روی آورد.

اگرچه تعهد به دفاع جمعی در چارچوب توافق‌نامه مکه ــ مشابه اصل ماده ۵ ناتو که بر اساس آن حمله به یک کشور به منزله حمله به همه اعضا تلقی می‌شود ــ از نظر نحوه اجرای عملی همچنان مبهم است، اما همین ابهام می‌تواند هنگام تصمیم‌گیری اسرائیل درباره حملات احتمالی آینده به سوریه، عنصر عدم قطعیت بیشتری به محاسبات راهبردی تل‌آویو وارد کند. به همین دلیل، احتمالاً برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران راهبردی اسرائیل از هم‌اکنون در حال بررسی اقداماتی برای جلوگیری از پیوستن دمشق به چنین ائتلافی هستند.

هرچند توافق‌نامه مکه به‌طور صریح علیه تهران طراحی نشده است، عضویت سوریه می‌تواند حمایت‌های نظامی، اطلاعاتی و سیاسی بیشتری در اختیار دمشق قرار دهد تا از بازگشت نفوذ ایران جلوگیری کرده و در برابر تهدیدهای امنیتی گروه‌های مورد حمایت ایران بازدارندگی ایجاد کند. عضویت در این توافق همچنین می‌تواند به سوریه در تنوع‌بخشی به گزینه‌های خود برای بازسازی توانمندی‌های نظامی کمک کند و احتمالاً دسترسی دمشق به تخصص نظامی پاکستان را در کنار روابط نظامی و امنیتی رو به گسترش این کشور با آنکارا فراهم سازد.

خطرات و چالش‌ها

اسرائیل مهم‌ترین چالش پیش روی سوریه در صورت پیوستن به توافق‌نامه مکه خواهد بود. حملات اخیر به پایگاه هوایی ابوالظهور، جدیدترین نشانه از آمادگی اسرائیل برای استفاده از نیروی نظامی به‌منظور وادار کردن سوریه به عقب‌نشینی از همکاری‌های امنیتی‌ای است که دمشق آن‌ها را در راستای منافع خود می‌داند. افزون بر نگرانی‌های آشکار اسرائیل درباره اقدامات ترکیه در سوریه، تل‌آویو نسبت به افزایش نفوذ منطقه‌ای پاکستان و خود توافق‌نامه مکه به‌طور کلی نیز ابراز نگرانی کرده است.

دمشق با پیوستن به این توافق همچنین ممکن است بخشی از انعطاف‌پذیری کنونی خود در سیاست خارجی را از دست بدهد. برخلاف سیاست حکومت بشار اسد که سوریه را به محور تحت رهبری ایران پیوند داده و در نتیجه مسیر کلی سیاست خارجی کشور را تا حد زیادی تعیین کرده بود، رهبری جدید سوریه تلاش کرده است از آن مسیر فاصله بگیرد و از طریق کانال‌های دیپلماتیک با طیف گسترده‌ای از بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی تعامل کند. این رویکرد، در شرایطی که دمشق به دنبال تثبیت به‌رسمیت‌شناخته‌شدن بین‌المللی و جلب حمایت برای بازسازی کشور است، دست آن را برای مانور دیپلماتیک بازتر کرده است.

با این حال، پیوستن به پیمان امنیتی مکه می‌تواند سوریه را با قرار دادن آن در چارچوب یک بلوک منطقه‌ای مشخص، بیش از پیش به این ائتلاف وابسته کند و دامنه مانور دمشق را محدود سازد؛ موضوعی که در شرایطی که رهبری جدید سوریه باید مجموعه‌ای پیچیده از چالش‌های سیاست خارجی را هم‌زمان مدیریت کند، می‌تواند هزینه‌های راهبردی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد.

آیا پیمان دفاعی سوریه در شرایط فشار دوام خواهد آورد؟

پیوستن سوریه به این توافق می‌تواند بر نحوه نگاه سایر بازیگران منطقه‌ای به همسویی راهبردی دمشق نیز تأثیر بگذارد. سوریه تاکنون توانسته روابط دیپلماتیک خود را با چند کشور حوزه خلیج فارس تعمیق کند و سرمایه‌گذاری‌های قابل‌توجهی از سوی آنها، به‌ویژه عربستان، قطر و امارات، جذب کند. پیوستن به یک ساختار امنیتی نوظهور که تنها یکی از این سه کشور عربی خلیج فارس را دربرمی‌گیرد، می‌تواند لایه‌ای ناخواسته از پیچیدگی را به روابط سوریه با کشورهای خلیج فارس اضافه کند؛ پیچیدگی‌ای که دمشق در شرایط کنونی توان پرداخت هزینه‌های آن را ندارد.

از سوی دیگر، باید توجه داشت که ترکیه و کشورهای عربی خلیج فارس، از جمله عربستان، هم‌زمان با تلاش برای ایجاد همگرایی امنیتی منطقه‌ای، در حال رقابت بر سر افزایش نفوذ خود در سوریه نیز هستند. این واقعیتی است که تیم سیاست خارجی دولت سوریه باید با استفاده از دیپلماسی هوشمندانه و مدیریت دقیق پیام‌های سیاسی، آن را مدیریت کند.

احتمال پیوستن سوریه به توافق‌نامه مکه، هم‌زمان فرصت‌ها و خطرهایی برای دمشق و اعضای کنونی این پیمان ایجاد می‌کند. پرسش اصلی برای سوریه و اعضای این توافق تنها این نیست که عضویت دمشق چه مزایای راهبردی به همراه خواهد داشت؛ بلکه مسئله مهم‌تر این است که آیا این مزایا ارزش پذیرش پیامدها و پیچیدگی‌های سیاسی و امنیتی ناشی از عضویت سوریه را دارد یا خیر.