چرا عضویت در ائتلاف مکه برای دمشق وسوسهانگیز است؟
اندیشکده Atlantic Council نوشت که پیوستن احتمالی سوریه به ائتلاف مکه، مسئولیت دفاع از این کشور را از دمشق به آنکارا، ریاض و اسلامآباد منتقل میکند، این پیمان را در معرض تشدید تنشها از سوی اسرائیل و ایران قرار میدهد و همزمان، در شرایطی که دمشق هنوز در حال تثبیت ساختار فرماندهی نیروهای مسلح خود است، انتظار اعزام نیروهای سوری به یمن را ایجاد میکند.

میدل ایست نیوز: ابراهیم الاصیل نویسنده مقاله پیش رو گفت که در آوریل ۲۰۲۵، در نشستی در نیویورک حضور داشت که میان اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، و شماری از اعضای جامعه سوریهای امریکایی برگزار شد. الشیبانی در جریان این نشست اشاره کرد که سوریه نهتنها در پی عبور از بحران و منازعه داخلی خود است، بلکه میخواهد در آینده بتواند نقش میانجی را در منازعات سایر نقاط جهان نیز ایفا کند. برای کشوری که در اثر جنگ ویران شده و در آن مقطع همچنان تحت تحریمهای سنگین قرار داشت، چنین بلندپروازیای قابلتوجه بود.
به گزارش Atlantic Council و به نقل از میرو، وی افزود که پس از آن نشست، این پرسش برایش مطرح شد که آیا رهبری سوریه در مواجهه با تحولات دائماً متغیر منطقه، همچنان بر این چشمانداز پایبند خواهد ماند؟ هجده ماه بعد، در جریان گفتوگوهای امنیتی منامه، الشیبانی اعلام کرد که سوریه در حال بررسی پیوستن به ائتلاف مکه است؛ پیمان دفاع متقابلی میان عربستان، ترکیه و پاکستان.
اگرچه این دو چشمانداز مطرحشده در نیویورک و منامه لزوماً با یکدیگر در تعارض نیستند، اما احتمال پیوستن سوریه به این ائتلاف دو پرسش راهبردی را مطرح میکند: یکی درباره سوریه و دیگری درباره خود ائتلاف. در مورد سوریه، پرسش این است که آیا عضویت در این ائتلاف میتواند امنیت کشور را افزایش دهد و روند گذار آن را تسهیل کند؟ در مورد ائتلاف نیز این پرسش مطرح است که آیا پذیرش سوریه به تقویت آن منجر خواهد شد؟ استدلال من این است که پاسخ هر دو پرسش منفی است.
برای سوریه اهمیت زیادی دارد که همکاریهای دوجانبه خود را با اعضای این ائتلاف در حوزههای اقتصادی، نظامی و امنیتی گسترش دهد؛ اما تحقق این هدف مستلزم عضویت در یک ائتلاف رسمی نیست. پیوستن به چنین ائتلافی، سوریه را در معرض مجموعه تازهای از تهدیدها قرار خواهد داد. در مقابل، پذیرش سوریه در ائتلاف به معنای ورود عضوی با موقعیت جغرافیایی آسیبپذیر و دشوار برای دفاع خواهد بود؛ وضعیتی که احتمال تشدید تنشهای منطقهای را برای دیگر اعضای ائتلاف افزایش میدهد.
محاسبات دمشق چیست؟
وسوسه پیوستن به این ائتلاف برای سوریه کاملاً قابلدرک است. جنگ چهاردهساله، نیروهای مسلح سوریه را بهشدت تضعیف و بخش بزرگی از توان نظامی این کشور را نابود کرده است. در چهلوهشت ساعت نخست پس از سقوط بشار اسد، اسرائیل صدها حمله هوایی انجام داد که باقیمانده سامانههای پدافند هوایی سوریه را نیز از بین برد.
تداوم نفوذ نظامی اسرائیل به جنوب سوریه، گزارشها درباره بازداشت شهروندان سوری و ایجاد مواضع نظامی جدید اسرائیل در داخل خاک سوریه، احساس آسیبپذیری را در میان مردم این کشور تشدید کرده و ضرورت تقویت توان دفاعی را بیش از پیش در کانون توجه قرار داده است.
در اواخر اکتبر، حملات هوایی اردن به جنوب سوریه که به کشته شدن غیرنظامیان انجامید، از نگاه بسیاری از سوریها به منزله نمک پاشیدن بر زخمهای پیشین بود. نویسنده اشاره کرد که در گفتوگوهای اخیر خود با شهروندان سوری، بسیاری از آنها نارضایتی خود را از نقض حاکمیت سوریه توسط کشورهای دیگر و ناتوانی دولت این کشور در حفاظت از شهروندانش ابراز کردند.
ائتلاف مکه در عمل چه چیزی به سوریه عرضه میکند؟
از منظر رهبری سوریه، پیوستن به ائتلاف مکه میتواند فرصتی برای دستیابی به آنچه سوریه بیش از هر چیز به آن نیاز دارد، یعنی امنیت و بهرسمیتشناختهشدن، به نظر برسد. چنین عضویتی این پیام را هم به افکار عمومی داخلی و هم به بازیگران منطقهای منتقل میکند که سوریه توانسته است با قدرتهای مهم منطقهای وارد یک اتحاد راهبردی شود.
عضویت در این ائتلاف ممکن است تعهدی برای دفاع جمعی از سوریه از سوی سه قدرت منطقهای فراهم کند؛ تعهدی که بالقوه میتواند حملات احتمالی آینده را بازدارد و اعتمادبهنفس بیشتری در حوزه امنیتی به دمشق ببخشد.
سوریه همچنین به بازسازی توانمندیهای نظامی خود، از جمله سامانههای پدافند هوایی و نهادهای نظامی، نیاز دارد. گسترش روابط این کشور با اعضای ائتلاف، فرصتهایی برای همکاریهای نظامی و نیز دریافت حمایتهای دیپلماتیک و اقتصادی در مسیر بازسازی فراهم میکند. عربستان سعودی یکی از حامیان مهم بازگشت سوریه به جامعه بینالمللی بوده و دمشق نیز علاقهمند است روابط خود با ریاض را بیش از پیش تقویت کند.
پس از حمله هوایی اسرائیل به یکی از پایگاههای هوایی سوریه در ماه اوت، الشیبانی آنچه را تلاش اسرائیل برای مداخله در انتخابهای سیاست خارجی سوریه توصیف کرد، رد کرد. سوریه حق دارد مسیر خود را انتخاب کند؛ اما اعمال این حق به معنای ضرورت پیوستن به ائتلافهای رسمی نیست.
اگر سوریه به این ائتلاف بپیوندد و اسرائیل همچنان به الگوی حملات خود علیه این کشور ادامه دهد، تصمیمگیری درباره نحوه واکنش به اقدامات اسرائیل از دمشق به آنکارا، ریاض و اسلامآباد منتقل خواهد شد. چنین وضعیتی نهتنها به بازسازی حاکمیت ملی سوریه کمک نمیکند، بلکه بهطور ساختاری آن را تضعیف خواهد کرد.
تحرکات بعدی ائتلاف
ائتلاف مکه خود با چالشهای متعددی روبهرو است. عربستان با تشدید تنشها در یمن مواجه است و در کوتاهمدت منافعی جدی در تأمین حمایت نظامی بیشتر برای خود دارد. گسترش دامنه عضویت ائتلاف میتواند نشانهای از پویایی و شتاب گرفتن آن باشد؛ آن هم در شرایطی که برخی تحلیلگران از همین حالا درباره کارآمدی و اعتبار این پیمان ابراز تردید میکنند.
ترکیه نیز ممکن است در بلندمدت پیوستن سوریه به این پیمان را به سود خود بداند؛ چراکه چنین اقدامی میتواند روابط راهبردی آنکارا و دمشق را که هماکنون نیز شامل آموزش نظامی، همکاری اطلاعاتی و پشتیبانی عملیاتی است، تحکیم کند.
بااینحال، پذیرش سوریه در شرایط کنونی ممکن است این تصور را ایجاد کند که ائتلاف در حال شکلگیری بهعنوان جبههای ضداسرائیلی است؛ بهویژه با توجه به اشغال بخشهایی از خاک سوریه توسط اسرائیل. عضویت سوریه همچنین گستره جغرافیایی ائتلاف را توسعه میدهد و میتواند حلقهای اساسی در ایجاد یک کریدور راهبردی عربستان و ترکیه از مسیر اردن باشد.
با وجود این، همین موقعیت جغرافیایی بهشدت آسیبپذیر است. اگر سوریه در شرایطی به ائتلاف ملحق شود که تنشهای اسرائیل و ترکیه همچنان ادامه دارد، احتمالاً این کشور به نخستین آزمون جدی ائتلاف تبدیل خواهد شد.
در صورت حمله اسرائیل یا ایران به سوریه، آیا عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان برای دفاع از این کشور وارد عمل خواهند شد؛ حتی اگر این اقدام خطر گسترش درگیری و گشودهشدن جبهههای جدید را به همراه داشته باشد؟ یا اینکه از مداخله خودداری خواهند کرد و در نتیجه، اعتبار ائتلاف بیش از پیش تضعیف خواهد شد؟ در چنین شرایطی، سوریه ممکن است بدون برخورداری از حمایت قابلاتکا، به هدفی وسوسهانگیز برای آزمودن میزان اعتبار و انسجام ائتلاف تبدیل شود.
یمن به باری بر دوش سوریه تبدیل خواهد شد
موضوع مهم دیگر، احتمال ایفای نقش نظامی سوریه در یمن است. گزارشهایی منتشر شده مبنی بر اینکه سوریه در حال بررسی ارائه کمک نظامی به عربستان سعودی است؛ هرچند الشیبانی اخیراً اعزام نیروهای سوری به یمن را تکذیب کرده است.
در صورت پیوستن سوریه به ائتلاف، حمایت نظامی از عربستان سعودی ممکن است به یکی از انتظاراتی تبدیل شود که از دمشق مطرح خواهد شد. چنین اقدامی پیامدهای مهمی به دنبال دارد.
سوریه هنوز در مرحله تثبیت نیروهای مسلح خود، ایجاد ساختار فرماندهی یکپارچه و تشکیل ارتشی ملی و فراگیر قرار دارد. اعزام نیرو به یمن میتواند این روند را مختل کند و به تلاشهای کشور برای نهادسازی و ایجاد ساختارهای پایدار لطمه بزند.
علاوه بر این، ورود به جنگ یمن ممکن است این انتظار را ایجاد کند که سوریه جدید در منازعات و جنگهای دیگران نیز مشارکت کند؛ مسئلهای که روابط این کشور با اسرائیل را بیش از پیش پیچیده خواهد ساخت.
روابط دوجانبه بر تعهدات ناشی از عضویت در بلوکهای نظامی اولویت دارند
استدلالهای مطرحشده به این معنا نیست که سوریه باید از عربستان سعودی، ترکیه یا پاکستان فاصله بگیرد. برعکس، این روابط برای احیای سوریه اهمیت اساسی دارند. بااینحال، بهرهمندی سوریه از ظرفیتهای همکاری با این کشورها مستلزم عضویت در یک ائتلاف نظامی نیست.
سوریه میتواند از طریق سازوکارهای مختلف همکاری دوجانبه و چندجانبه، زمینههای لازم برای آموزش نظامی، تبادل اطلاعات، تأمین امنیت مرزها و حمایت از توسعه توانمندیهای دفاعی خود را فراهم کند؛ بدون آنکه به یک پیمان نظامی متعهد شود که نه حفاظت مورد انتظار را برای سوریه تضمین میکند و نه لزوماً به تقویت ائتلاف میانجامد.
پاکستان که سابقهای طولانی در همکاریهای آموزشی نظامی و اطلاعاتی با سوریه دارد، میتواند بدون نیاز به عضویت دمشق در ائتلاف، در بازسازی نیروهای مسلح و نهادهای نظامی این کشور نقش مؤثری ایفا کند.
توافقنامه همکاری دفاعی که سوریه و عربستان سعودی در چهارم نوامبر امضا کردند، نمونهای از پیشبرد چنین همکاریهایی بدون ضرورت عضویت سوریه در ائتلاف است.
در حوزه اقتصادی نیز صندوق توسعه عربستان سعودی شش توافقنامه وام با شرایط ترجیحی به ارزش بیش از ۴۰۳ میلیون دلار برای حمایت از بازسازی سوریه امضا کرده است. این منابع قرار است بخشهایی همچون انرژی، آب، بهداشت و درمان، مسکن و زیرساختها را پوشش دهند.
عضویت در ائتلاف مکه به تضعیف سوریه میانجامد
علاوه بر این، میتوان یکپارچگی اقتصادی، سرمایهگذاری، توسعه زیرساختها و ایجاد کریدورهای تجاری را از طریق توافقهایی پیش برد که سوریه را متعهد به مشارکت در جنگهای منطقهای یا قرار گرفتن در معرض پیامدهای آنها نکند.
این الگو برای اعضای ائتلاف نیز سودمند است. آنها میتوانند بدون آنکه خود را متعهد به دفاع نظامی از سوریه کنند یا در معرض کشیدهشدن به رویارویی نظامی در داخل خاک این کشور قرار گیرند، از روند احیای سوریه حمایت کنند. چنین رویکردی هم به سود تمامی اعضای ائتلاف است و هم با منافع ایالات متحده همخوانی دارد.
چشمانداز الشیبانی مبنی بر اینکه سوریه در آینده بتواند فراتر از مرزهای خود در روندهای صلحسازی نقشآفرینی کند، چشماندازی ارزشمند است و باید مورد توجه قرار گیرد. رهبری سوریه باید فراتر از منافع احتمالی عضویت در یک ائتلاف نظامی بیندیشد و پرسشی بنیادینتر را مطرح کند: سوریه در سالهای پیش رو خواهان ایفای چه نقشی در منطقه است؟
سوریه با مأموریتی چندنسلی برای بازسازی دولت و جامعه خود مواجه است.
تصمیمهای امروز این کشور درباره مشارکت در منازعات منطقهای میتواند انتظارات و تعهداتی را برای سیاست خارجی آن در سالهای آینده شکل دهد. پیوستن به یک بلوک نظامی ممکن است تحقق این چشمانداز را دشوارتر کند؛ بهویژه اگر سوریه درگیر منازعات منطقهای دیگر شود.
شرکای سوریه میتوانند در حوزههای اقتصادی و امنیتی از روند احیای این کشور حمایت کنند، بیآنکه آن را وارد ائتلافی سازند که ممکن است بار سنگینی بر دوش نهادهای آن بگذارد و مسیر تحول و تکامل این نهادها را از ریل اصلی خود خارج کند.
منطقه به ایدههای تازهای برای چگونگی تنظیم روابط میان دولتها نیاز دارد؛ ایدههایی که امکان همکاریهای امنیتی منطقهای را بدون ایجاد تعهد برای مشارکت در منازعات و درگیریهای شرکای یکدیگر فراهم کنند.
شاید تحقق چنین الگویی در شرایط کنونی دور از دسترس به نظر برسد؛ اما دقیقاً به همین دلیل است که بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز داریم.



